Het vraagstuk van de vrije wil raakt aan bijna alles wat we belangrijk vinden. Waarden en normen, wetgeving, politiek, religie, openbare orde, intieme relaties, schuldgevoelens en persoonlijke prestaties. De meeste, typisch menselijke kanten van ons bestaan lijken onlosmakelijk verbonden met ons idee dat wij autonome personen zijn, in staat om in vrijheid keuzes te maken. Als de wetenschappelijke wereld zou verklaren dat de vrije wil een illusie is, zal er een fellere maatschappelijke strijd ontbranden dan die rond de evolutieleer.
Zonder vrije wil zijn zondaars en criminelen slechts een niet goed gekalibreerd uurwerk. Ieder denkbeeld over gerechtigheid gericht op straffen (in plaats van afschrikken, rehabiliteren of alleen in hechtenis nemen) lijkt dan volkomen misplaatst. En de successen van diegenen onder ons die hard werken en zich aan de regels houden, zijn dan ten diepste niet onze eigen ‘verdiensten’. Het is niet toevallig dat de meeste mensen dit afschrikwekkende gedachten vinden. De inzet is hoog.
In de vroege ochtend van 23 juli 2007 staan beroepscriminelen Steven Hayes en Joshua Komisarjevsky in het huis van dr. William en Jennifer Petit in Cheshire, een rustig dorpje in de Amerikaanse staat Connecticut.
Ze treffen dr. Petit slapend op de bank in de serre aan. Volgens Komisarjevsky’s opgenomen bekentenis stond hij enkele minuten twijfelend over de slapende man gebogen, voor hij hem met een honkbalknuppel op het hoofd sloeg. Hij verklaarde dat het geschreeuw van zijn slachtoffer iets in hem triggerde, waardoor hij Petit met volle kracht bleef slaan totdat hij onbeweeglijk bleef liggen.
Vervolgens bonden de twee mannen Petits handen en voeten vast en gingen naar boven om de rest van het huis te doorzoeken. Daar troffen ze Jennifer Petit en haar twee dochters, Hayley (17) en Michaela (11), slapend aan. De mannen wekten ze alle drie en bonden ze meteen vast aan hun bedden. Om 7.00 uur ging Hayes naar een benzinestation en kocht 15 liter benzine. Om 9.30 uur reed hij Jennifer Petit naar haar bank waar zij 15.000 dollar van haar rekening afhaalde. Het gesprek tussen Jennifer en de bankmedewerker doet vermoeden dat zij niet op de hoogte was van de verwondingen van haar man en dat ze ervan overtuigd was dat de indringers haar gezin ongeschonden zouden laten gaan.
Toen Hayes met Jennifer terugkwam, verdeelden de twee mannen het geld en overlegden kort wat ze gingen doen. Ze besloten dat Hayes Jennifer mee zou nemen naar de woonkamer om haar te verkrachten, wat hij ook deed. Tot grote verrassing van zijn partner wurgde hij haar vervolgens. Op dat moment zagen de twee mannen dat William Petit zich had weten los te maken en was ontsnapt. Ze raakten in paniek, sprenkelden overal benzine over en staken het huis in brand. Toen de politie Komisarjevsky vroeg waarom hij de twee meisjes niet van hun bedden had losgemaakt voordat hij de boel in brand stak, zei hij: ‘Dat kwam niet in me op.’ De meisjes stierven aan rookvergiftiging. William Petit was de enige die de inbraak overleefde.
Bij dit soort misdaadverhalen vinden de meesten van ons het heel vanzelfsprekend dat mannen als Hayes en Komisarjevsky principieel ter verantwoording worden geroepen voor hun daden. Menigeen die de Petits goed heeft gekend, zou deze monsters met een gerust hart met zijn eigen beide handen kunnen vermoorden. Maakt het ons iets uit dat Hayes sindsdien berouw heeft getoond en geprobeerd heeft om zelfmoord te plegen? Niet echt. En kunnen we iets met het feit dat Komisarjevsky als kind regelmatig is verkracht? Volgens zijn dagboeken beseft hij al zolang als hij zich kan herinneren dat hij ‘anders’ is dan andere mensen, psychisch beschadigd, en dat hij heel kil en gevoelloos kan zijn. Hij zegt ook dat hij ontdaan is over zijn gedrag in het huis van de Petits. Hij was een beroepsinbreker, maar geen moordenaar en hij was helemaal niet bewust van plan geweest om iemand te vermoorden. Zulke details brengen onze gemoederen misschien een klein beetje tot rust.
Zoals we zullen zien, is of we er al dan niet op kunnen vertrouwen of criminelen als Hayes en Komisarjevsky eerlijk zijn over hun gevoelens en intenties, hier niet waar het om draait. Wat hun bewuste motieven ook zijn geweest, deze mannen kunnen onmogelijk weten waarom ze zijn zoals ze zijn. Evenmin kunnen wij weten waarom we niet zijn zoals zij. Hoezeer ik ook walg van hun gedrag, ik moet toegeven dat als ik met een van hen – atoom voor atoom – zou ruilen, ik hem helemaal zou zijn. Er is dan niet nog een extra deel van mij dat kan besluiten om anders naar de wereld te kijken, of dat weerstand zou kunnen bieden aan de drang om andere mensen iets aan te doen. Zelfs de overtuiging dat iedereen een onsterfelijke ziel heeft, neemt het probleem van de eigen verantwoordelijkheid niet weg: het is niet mijn verdienste dat ik niet de ziel van een psychopaat heb. Als ik op 23 juli 2007 daadwerkelijk in de schoenen van Komisarjevsky had gestaan – als ik zijn genen had, zijn levenservaringen en identieke hersenen (of ziel) in een identieke toestand – dan had ik precies hetzelfde gedaan als hij. Er is eenvoudigweg geen verantwoord intellectueel standpunt van waaruit je dit kunt ontkennen. De rol van het toeval lijkt daarom doorslaggevend.
Sam Harris is een Amerikaanse filosoof, neurowetenschapper en bestsellerauteur. Hij werd bekend met Van God Los (Arbeiderspers) en publiceerde verder onder andere Het huidige moment: spiritualiteit zonder religie (Uitgeverij Nieuwezijds) en Waarom je nóóit moet liegen (Atlas|Contact). Hij heeft een goed beluisterde podcast: Making Sense Podcast. Dit fragment komt uit De vrije wil (Samsarabooks.com).
Vrije wil in de praktijk van therapie
De vraag naar de vrije wil is niet alleen filosofisch, maar raakt ook aan hoe therapeuten kijken naar verantwoordelijkheid en verandering. Bij Curova vinden we het waardevol om cliënten te helpen ontdekken waar daadwerkelijke keuzevrijheid ligt. Meer achtergrond over de vrije wil is te vinden bij de Filosofie Magazine.
