Leren van je eigen leven, waar helpt dat bij?

Ruim 17 jaar kennen ze elkaar. In die 17 jaar hebben ze gemiddeld 20 jongeren per week begeleid. Meer dan 1350 jongeren, voor wie goed kan rekenen. Joke Holtrust als schoolpastor en kindertherapeut en Harriëtte Modderman als opleider, jongerenwerker en psychosociaal therapeut.
De essentie van hoe zij werken is eenvoudig: ‘Het gaat schuil in alle levensverhalen van jongeren die ergens in hun leven vlak voor, vlak na hun geboorte, in de eerste kinderjaren, ergens in de puberteit of daarna, de keerzijde van liefde hebben leren kennen’.

Scholen krijgen meer keuzevrijheid in de besteding van extra begeleidingsgeld. De tendens in het mbo- en hbo-onderwijs laat zien dat onderwijsteams prioriteit geven aan het verkleinen van klassen. Het dilemma dat zichtbaar wordt, is dat hiermee het passend onderwijs geen maatwerk kan leveren op de onderwijsbehoefte van een jongere die een individueel maatwerktraject nodig heeft. Recht op onderwijs betekent volgens Joke Holtrust en Harriëtte Modderman, dat er in Nederland passend onderwijs beschikbaar moet zijn. Dat wil zeggen: onderwijs, dat aansluit op de capaciteiten van een jongere en waarbij aandacht is voor zowel de cognitieve ontwikkeling als de ontplooiing van andere talenten. Uitgangspunt daarbij is klassikaal en inclusief onderwijs, voor iedereen, ook voor jongeren met een (studie)beperking.
Toch zijn er landelijk gemeten meer jongeren thuis komen te zitten, die kunnen voldoen aan de eisen van de opleiding, door een eigen en unieke onderwijsbehoefte. Uitval vindt plaats op grond van: absentie, vertraging, fysiek en mentaal niet voldoen aan de normuren van de school, van de stage. Het lijkt alsof scholen het grondbeginsel in de praktijk hebben omgedraaid: jongeren moeten voldoen aan de eisen van school.

Jongeren die in deze tijd in de problemen komen, treffen in de hulp, zowel 18- als 18+ gescheiden circuits aan. Er wordt niet samengewerkt tussen de gebieden jongere, hulpverlening, onderwijs en gezin. Het lijkt wel alsof de focus van alle organisaties ligt op de vraag: wie gaat de hulp/zorg/de problemen die onderzocht kunnen worden, betalen? Door de strikt gescheiden terreinen groeien voor veel jongeren de problemen. Ofwel de studieloopbaan stagneert en een jongere kan niet gehandhaafd blijven in het onderwijs. Of de hulpverlening stagneert en sluit het onderwijs uit. Of er is weinig geld en een magere zorgpolis waardoor aanvullende hulp niet vergoed wordt. Joke Holtrust en Harriëtte Modderman geloven niet dat het leven van jongeren, hun ervaringen, bagage en hun toekomst, gereduceerd kunnen worden tot de vraag: wie gaat dat betalen?
Uit ervaring weten zij dat het onderwijs de beste setting is om kwetsbare jongeren met complexe (gedrags-, sociaal-emotionele, verslavings-) problemen te handhaven. Er is structuur, er is ritme, er wordt op jou gerekend, er is een sociale inbedding en er worden, problemen of niet, eisen aan jou als jongere gesteld. Kortom, het onderwijs is een betekenisvolle bedding voor jongeren waar zij hun talenten echt kunnen ontwikkelen. Samenwerking tussen de verschillende organisaties is noodzakelijk waarvan het onderwijs een vaste partner is voor jongeren in de leeftijd van 16-23+ jaar.

Precies op het raakvlak van hulpverlening, onderwijs en gezin is lifestreamcoaching ontwikkeld. Binnen deze driehoek kan elk van de gebieden onderzocht worden. Zo begeleiden ze jongeren in het leren van hun eigen leven. Op de eerste plaats staat herkennen van belangrijke scharniermomenten in hun leven. Vervolgens het erkennen van de mogelijke pijn (van het verlies) hierin en het ontstaan van een reactiepatroon die toen en ooit hielp, en nu voor de voeten loopt. Op de laatste plaats het zetten van persoonlijk geformuleerde stappen op weg naar toekomst, gezondheid en een diploma.
Maatwerk Lifestream-coaching is het antwoord dat ontwikkeld is in dit kader van Passend onderwijs en jeugdhulp: een gedeelde verantwoordelijkheid. Ontwikkeld in een onderwijssituatie met jongeren tussen 16-23+ jaar die een mbo-opleiding volgen. De begeleiding is bedoeld voor disfunctionele leerstrategieën die zichtbaar worden door of na grote life-events. In de begeleiding wordt rekening gehouden met rouw- en traumareacties die van invloed zijn op effectief leergedrag.

De boom is de symbolische voorstelling van werken met de lifestream. Hoe werkt deze boom? In het midden van deze boom is een hart. Dit hart klopt vol leven als het voeding krijgt vanuit zijn wortels. In het hart zitten de eigenschappen en kwaliteiten van ieder mens. In dit leven gebeurt van alles. Fijne dingen en moeilijke dingen. De moeilijke dingen (breuklijnen), zorgen ervoor dat de voeding uit de wortels onderbroken wordt. Dit kan op verschillende plekken in de stam ontstaan. Ervaring heeft laten zien, dat jongeren over deze breuklijnen en wat ze gedaan hebben, kunnen vertellen.
Er ontstaat een breuk in de stroom van voeding naar het hart. Het hart op zijn beurt kan de takken slecht voeden. Takken die bijvoorbeeld voor school, familie, vrienden, stage, geld en vrije tijd staan. De slechte voeding veroorzaakt verschillende problemen en klachten, die ook lichamelijk kunnen zijn.
In de lifestreamcoaching stel je vragen en doe je oefeningen, die de jongere leert te herkennen hoe ze om zijn gegaan met breuklijnen (pijn en verlies) om daarna te oefenen wat beter helpt. Wanneer je dan naar de boom kijkt, gaat het om oefeningen die de stroom tussen de wortels, hart en takken weer in beweging kan brengen.

Thuis, in het onderwijs en in het dagelijkse leven hebben Joke Holtrust en Harriëtte Modderman een belangrijk verband ontdekt tussen wat kinderen al vroeg in hun leven aan gedrag leren en wat zij als jongere aan gedrag op school laten zien. Met andere woorden: ‘Jong geleerd, is oud gedaan’. In de lifestream wordt dit gedrag dat met elkaar samenhangt, een leerstrategie genoemd. Alle zichtbare en onzichtbare breuklijnen leveren spanning, stress op. De manieren waarop jongeren leren omgaan met deze spanningen en stress, zijn net zo verschillend als zijzelf. Binnen de lifestream noemen we dat gedragsstrategieën, in de hulpverlening ‘coping’ genoemd. Coping is ongelooflijk handig, want je leert op een bepaalde manier omgaan met spanningen. Coping is voor de ene situatie handig en in een onderwijssituatie kan dit onhandig zijn. Bijvoorbeeld: stel je voor dat een kind geleerd heeft in een spannende situatie thuis zich terug te trekken en onzichtbaar te maken. Dan kan de jongere ditzelfde gedrag laten zien als het op school spannend wordt. Daardoor ontstaat veel ongeoorloofd verzuim waarop maatregelen getroffen moeten worden door de school. Deze maatregelen helpen jongeren meestal niet. Ze komen helemaal niet meer en worden vervolgens uitgeschreven. Ze hebben met de lifestream een manier van werken, begeleiding en therapie uitgevonden die past bij jongeren in het mbo-onderwijs.

Waar je ook begint, het gaat over het leven van de jongeren, over hun eigen leven en hoe zij daarover vertellen. Het helpt om zonder oordeel vragen te stellen, pijn- en verlieservaringen toe te laten en te onderzoeken hoe het is om door te gaan, ook al lijkt dat soms onmogelijk. Hieronder een kleine greep uit de meer dan 30 technieken die in de opleiding (en het bijhorende werkboek) worden aangeboden.
01 ‘Het leven als match’ – Het fundamentele recht om je naam te dragen die je van je ouders/familie hebt gekregen. Ook als je je naam niet leuk vindt, familie niet kent of in de steek gelaten bent.
02 ‘De lijn van mijn leven’ – De lijn van je leven begint al voor dat jij er bent. Die begint bij ouders en bij grootouders, bij familieverhalen en bij familietaboes.
03 ‘Plattegrond van de hechting’ – Omgaan met verlies, herstel en veerkracht bij jongeren wordt al jong beïnvloed door de mate van hechting (Bowlby) en door de mindset die je gedurende je leven ontwikkelt (cognitieve stresstheorie) en hoe je omgaat met stress.
04 ‘Dierenmanieren’ – Gaat over de verschillende manieren van communiceren in relatie tot je omgeving, over je persoonlijke leerbehoefte. Ieder mens ontwikkelt een eigen voorkeur. Als de waardering hiervoor uitblijft, kan hier negatief gedrag ontstaan.
05 ‘How to make it through the storm’ – Wat kan de jongere doen als het spannend wordt, hoe kan de jongere gezonde hulpbronnen inschakelen, hoe hou je het vol als het lang blijft stormen? Niet alles waait zomaar over.
06 ‘TreeTrunk’ – Leren omgaan met depressie en suïcidaliteit in het mbo-onderwijs met de HopeKit.

In het najaar start de zesde leergang van de opleiding tot lifestreamcoach, een toegankelijk programma voor psycho(sociaal) therapeuten, maatschappelijk werkers, orthopedagogen, coaches, docenten, kortom, voor iedereen die met jongeren werkt. De opleiding is praktijkgericht; er wordt geoefend (75%) met het eigen en persoonlijke levensverhaal om te ontdekken hoe je zelf communiceert en zelf geleerd hebt om om te gaan met stress veroorzaakt door verlies, rouw en trauma. Dit wordt afgewisseld met ondersteunende theoretische kaders van Bowlby, cognitieve stresstheorieën, verlies-, rouw- en traumatheorie, duaal procesmodel en systeemtheorie van Nagy.
www.maatwerk-lifestream.nl

Joke Holtrust is schoolpastor binnen het christelijke regionaal opleidingscentrum Alfa-college, zelfstandig integratief kindertherapeut en tevens geaccrediteerd Rouwzorger. Tijdens haar professionele carrière heeft zij via de verhalen van jongeren geleerd hoe zij omgaan met grote breuken, zin en onzin in het leven en verlies en veerkracht. Haar grote inspirator is Desmond Tutu, die zich met speelsheid, humor en communicatie vanuit het hart sterk gemaakt heeft voor een methodiek voor verzoening.
Harriëtte Modderman is zelfstandig psychosociaal therapeut, gespecialiseerd in rouw en trauma (www.minskenwurk.nl). Ze werkt in haar therapie bij voorkeur lichaamsgericht. In de stichting Maatwerk Lifestream begeleidt ze jongeren die op rouw en trauma vastlopen. Samen met Joke Holtrust is ze auteur en redacteur van de boeken: Doe mij maar een nieuwe toekomst en het Werkboek maatwerk lifestream. Samen met Johan Maes schreef ze mee aan het handboek en vormde ze de redactie van het handboek Rouw, rouwbegeleiding en rouwtherapie. Voor het Rots en Water Instituut geeft ze de driedaagse opleiding tot rots- en watertrainer en schreef ze met Freerk Ykema en Tim Branton de tweedaagse module (en bijbehorende reader) Rots en Water bij psychosociaal trauma en rouw. Vanaf 9 maart verschijnt bij ACCO het techniekenboek Ruimte maken voor verlies en rouw in de praktijk.
In het werken met jongeren hebben ze geluisterd naar verhalen die jongeren vertellen over hun leven. Dit gaat over wat er feitelijk is gebeurd en vooral over hoe ze dit beleefd hebben. In veel verhalen komen belangrijke gebeurtenissen voor waar ze van geschrokken zijn. Een gebeurtenis waardoor alles verandert. Een pijnlijke vechtscheiding, een van de ouders is verslaafd aan alcohol, werk, geweld, een moeder die overlijdt als de jongere een baby is. Een jongere kan in zichzelf breken als de successen op school uitblijven of als gevolg van pesterijen door klasgenoten of door opgroeien in armoede.

Leren van je eigen leven: rouw en veerkracht

Leren van je eigen leven betekent dat je stilstaat bij de verhalen van rouw, trauma en verlies die je hebt meegemaakt, en daarmee ruimte maakt voor nieuwe veerkracht. Joke Holtrust en Harriëtte Modderman laten zien dat leren van je eigen leven een krachtig hulpmiddel is om verzoening te vinden met het verleden. Lees ook meer over PSC Magazine 2018, en bekijk deze achtergrondinformatie over rouwverwerking bij Rouwzorg.