De reis van het gewaarzijn

In mijn nieuwste boek De reis van het gewaarzijn geef ik een overzicht van de inzichten die ik heb opgedaan tijdens mijn werkzame leven als therapeut. Ik verwacht dat dit boek heel praktisch behulpzaam zal zijn voor iedereen die in de hulpverlening werkt, omdat ik in dit boek heel precies beschrijf hoe emoties ontstaan en hoe ze met elkaar en met het denken samenhangen. Emoties van cliënten worden daardoor begrijpelijker, zodat ook duidelijker wordt hoe ermee kan worden omgegaan of gewerkt. In dit artikel beschrijf ik in essentie wat er in het boek staat.
Ik onderscheid vijf dimensies waarin verschillende gevoelens en gedachtes waargenomen worden: 1. De ziel; de dimensie waar vrede en eenheid kan worden ervaren. Ik noem dit ervaringen of staten van zijn. 2. Het hart; het gebied waarin de verschillende verschijningsvormen van vreugde en liefde voelbaar zijn. Ik noem dit gevoelens. 3. De directe dimensie met de directe emoties woede en angst. Ook verdriet noem ik hier. 4. De indirecte dimensie met de indirecte emoties, onder andere schuld, schaamte, slachtoffer-verdriet, jaloezie, gehoorzaamheid. 5. De dimensie van het rationele denken; het hoofd.
Essentieel in mijn denken is de rol van het gewaarzijn, het ‘instrument’ waarmee bewust gemaakt kan worden wat je denkt en voelt. Dit gewaarzijn reist door de vijf hierboven beschreven dimensies. Dat kan op twee manieren: van binnen naar buiten en van buiten naar binnen. De reis naar buiten beschrijf ik in deel 1 van het boek, de reis naar binnen in deel 2.

De reis van het gewaarzijn in de praktijk

De reis van het gewaarzijn begint met simpelweg opmerken wat er in het moment aanwezig is, zonder te oordelen. Lees ook meer artikelen in dit magazine over bewustzijn en persoonlijke groei. Voor meer achtergrond over mindfulness en gewaarzijn verwijzen we naar het Nederlands Instituut voor Mindfulness.

De reis van binnen naar buiten begint zodra de vrede en de liefde van de ziel en het hart onder invloed van frustratie omslaan in de directe emoties boosheid en angst. Wanneer deze directe emoties worden verboden of anderszins onaanvaardbaar blijken te zijn, ontstaan de hierboven genoemde indirecte emoties. Wanneer er te veel pijnlijke emoties ontstaan, kan iemand die ontvluchten door te vertrekken naar de rationele dimensie: het hoofd.
Het gewaarzijn wordt op deze manier vanuit de 1e en de 2e dimensie naar de 3e, de 4e, respectievelijk de 5e dimensie gestuwd. Het wordt daardoor steeds verder weggevoerd van het hart en de ziel. Vandaar dat ik het een reis naar buiten noem. Deze reis staat onder invloed van wat ik noem: de middelpuntvliedende kracht, een centrifugale kracht die ontstaat zodra er sprake is van pijn.

Tijdens de reis van buiten naar binnen wordt het gewaarzijn vanuit de rationele dimensie teruggevoerd naar de indirecte dimensie, waar de indirecte emoties kunnen worden losgelaten door ingeprente normen en waarden te heroverwegen en eventueel los te laten. Hierna wordt het gewaarzijn teruggevoerd naar de directe dimensie waar de directe emoties kunnen oplossen door het ‘herschrijven’ van mentale overtuigingen en het toelaten van boosheid en verdriet. In het hoofdstuk Het openen van het hart beschrijf ik gedetailleerd dat gevoelens als spijt, berouw, vergeving en verzoening ontstaan wanneer puur verdriet wordt toegelaten. Wanneer die gevoelens worden toegelaten en doorvoeld, zal een door pijn gesloten hart weer worden geopend.
Ik maak hier duidelijk dat ik puur verdriet en slachtofferverdriet expliciet van elkaar onderscheid. Ik beschouw slachtofferverdriet namelijk als een verkapte vorm van vechten. Slachtofferverdriet eindigt daarom ook niet; iemand raakt niet uitgehuild en blijft zich beklagen om zodoende de ander te manipuleren. Puur verdriet ontstaat wanneer iemand bereid en in staat is zijn pijn te voelen en ‘uit te huilen.’ Door te huilen ontspant de pijn en wordt het hart weer geopend. Puur verdriet eindigt daardoor wél. Zodra iemand zijn pure verdriet heeft ‘uitgehuild’, al dan niet ondersteund door iemand die hem opvangt en troost, komt hij tot rust en is hij in staat om de relatie of de situatie vanuit die rust te overzien.
De reis naar binnen vindt plaats onder invloed van wat ik de middelpuntzoekende kracht noem: de centripetale kracht die ontstaat wanneer de middelpuntvliedende kracht tot rust komt. Deze kracht maakt voelbaar dat het gewaarzijn zich weer wil verbinden met de dimensies waar het vandaan komt: het hart en de ziel. Vaak voelt dat aan als een vaag soort verlangen, heimwee, melancholie. Als een vaag besef dat er méér is, dat er een ander soort geluk bestaat. Niet zelden bestaan er ook gevoelens van zinloosheid en ontstaan er vragen in de trant van: waar doe ik het allemaal voor? En: wat heeft het leven voor zin?
Dit heimwee geeft vaak een eerste aanzet tot de reis naar binnen. Soms verloopt die reis min of meer vanzelf, maar lang niet altijd. Zeker is, dat meditatie een belangrijk hulpmiddel kan zijn. In een hoofdstuk over meditatie beschrijf ik hoe met behulp van Vipassana-meditatie gevoelens kunnen worden waargenomen en losgelaten, zodat uiteindelijk de liefde en de vrede van het hart en de ziel weer voelbaar worden.
Wanneer er sprake is van (al te) pijnlijke innerlijke blokkades, is therapie nodig. In een hoofdstuk over therapie beschrijf ik een therapiesessie waarin ik gedetailleerd laat zien hoe het gewaarzijn vanaf schuldgevoel, via boosheid en verdriet, teruggeleid wordt naar het hart.

Ik noem de dimensies van het hart en de ziel transpersoonlijke, religieuze of spirituele dimensies, omdat hier het ‘persoonlijke’ wordt overstegen. Er is hier geen sprake meer van het ‘ik’ van woede, schuld of andere directe of indirecte emoties, maar van het ‘wij’ van de liefde, van het hart en de ‘eenheid’ van de ziel.
In de loop van het boek ontwikkel ik een model, een soort landkaart, waarop duidelijk te zien is in welke dimensie het gewaarzijn zich bevindt. Ik ben dan ook lang in de verleiding geweest om het boek De TomTom van de binnenwereld te noemen. Uiteindelijk heb ik gekozen voor De reis van het gewaarzijn omdat het gewaarzijn een cruciale rol speelt.
In eerste instantie is het boek geschreven voor professionals. Het is in feite de theorie van de Opleiding Transpersoonlijke Therapie die mijn man Jan Boswijk en ik jarenlang hebben gegeven in Centrum Boswijk en die nu nog steeds wordt gegeven in het Boswijk Instituut. Ik ben ervan overtuigd dat het hulpverleners veel inzicht en inspiratie kan verschaffen. Het is echter zo geschreven, dat het ook leesbaar en begrijpelijk is voor iedere ‘leek’ die geïnteresseerd is in zijn binnenwereld.
Riekje Boswijk-Hummel werkte samen met haar man Jan Boswijk ruim 25 jaar als therapeute en opleider in Centrum Boswijk. Zij schreef diverse boeken, onder andere: Revolutie binnen de relatie, De anatomie van liefde, Afscheid, Troost, Boos, Liefde in Wonderland.
www.centrumboswijk.nl – www.BosBoek.nl