Psychosociale ontwikkeling en weerbaarheid: Kinderen en Jongeren

Vroegtijdige signalering en preventie van psychosociale problemen bij kinderen en jeugdigen is een belangrijk thema in de jeugdzorg, het onderwijs en de kinderopvang. Psychosociale problemen vormen niet alleen een zware belasting voor het kind zelf, ze hebben ook invloed op het gezin, de school, de sociale omgeving en de maatschappij. Veel van deze problemen blijven voortbestaan of verergeren zelfs in de adolescentie. Om die reden is het belangrijk dat je als beroepskracht en professional goed toegerust bent om vroegtijdig kinderen en jeugdigen en hun ouders of opvoeders te kunnen ondersteunen. De methodiek Ho, tot hier en niet verder…! richt zich daarop.

Weerbaarheidstrainingen zijn algemeen bekend en veel gevraagd, bijvoorbeeld Rots en Water. Deze richten zich over het algemeen op het omgaan met grensoverschrijdend gedrag door het aanleren van psycho-fysieke vaardigheden. Psychosociale weerbaarheid gaat uit van de basisbehoeften in de ontwikkeling, en richt zich op het vermogen om met stress, angst, hulpeloosheid en overweldiging om te gaan. Met als doel dat kinderen en jongeren zichzelf beter leren kennen en beter voor zichzelf kunnen zorgen, keuzes maken, met respect voor zichzelf en de ander. Dit vermogen ontstaat in een samenspel tussen fysiek, emotioneel, relationeel en cognitief functioneren én in samenwerking met de ouders en leerkrachten.
Alle kinderen zijn kwetsbaar, maar ongeveer 20-25% van de kinderen is op grond van hun aard, temperament en ervaringen extra kwetsbaar. Ouders weten niet altijd hoe zij hun kind op passende wijze kunnen helpen, of beschikken over onvoldoende opvoedvaardigheden. Zij worstelen bijvoorbeeld met ernstige zorgen om de veiligheid van hun kind, met een kind dat onzeker is, zich moeilijk uit en de lat erg hoog legt, of met een kind dat angstig is, gepest wordt en somber kan worden.

De methode Ho, tot hier en niet verder…! is een systeemgerichte integratieve benadering om blokkades in de ontwikkeling van kinderen te voorkomen of tijdig te helpen oplossen. Een belangrijk uitgangspunt binnen deze methodiek is, dat internaliserende en externaliserende gedragsproblematiek twee kanten van dezelfde medaille zijn. Of een kind met problemen zich terugtrekt in zichzelf (internaliserend) of zich naar buiten toe manifesteert en afreageert (externaliserend), in de grond verlangen deze kinderen naar hetzelfde: zich gezien, geaccepteerd en waardevol voelen.
Veel kinderen vertonen niet alleen uitsluitend een van deze gedragingen, vaak bestaat er een overlap. Zo kan een kind niet alleen agressief zijn, maar tegelijkertijd ook angstig. Of kan een angstig onzeker kind, opeens een woede-uitbarsting krijgen. Kinderen lijden vaak zwaar door deze problemen, meestal zijn ze langdurig van aard en kunnen op oudere leeftijd verergeren of ontaarden in verslaving, gewelddadig, crimineel gedrag, langdurige fysieke of psychiatrische problemen en radicalisering.
Ho, tot hier en niet verder…! helpt kinderen en jongeren zich waardevol te voelen, op zichzelf te vertrouwen, stevig in hun schoenen te staan en veerkrachtig om te gaan met tegenslag en problemen, zich geborgen te voelen, gezien en gewaardeerd door hun ouders en belangrijke anderen, weer blij en trots op zichzelf te zijn, en vriendschappen aan te gaan en te behouden.

Een goede relatie tussen ouder(s) en kind is wezenlijk. Om die reden is er naast een training voor de kinderen en jongeren, ook ondersteuning voor de ouders, opvoeders. Tijdens de oudertraining, die bestaat uit tenminste 4 bijeenkomsten, vergroten ouders hun bewustzijn in wat zij voor het kind willen en hun eigen invloed daarop. Zij versterken hun opvoedvaardigheden, waarmee zij meer vreugde beleven in de relatie met hun kind. Een investering voor een leven lang.

Het bouwen aan een goede fundering van de persoonlijkheid is van levensbelang. Het vormt de basis van een gezonde fysieke, emotionele, cognitieve en relationele ontwikkeling. Er zijn vijf basisbehoeften die de ouders en belangrijke anderen in de omgeving van het kind, moeten vervullen. In elk geval ‘goed-genoeg’. Het gaat om een eigen plek, voeding, steun, bescherming en begrenzing, zowel lichamelijk als psychisch. Te veel of te weinig vervulling van (een van) deze behoeften brengt onbalans. De ontwikkeling stagneert, het kind zit klem. Kinderen en ook volwassenen blijven een leven lang op zoek naar een passende vervulling van deze basisbehoeften.
Bij kinderen die ongelukkig zijn of problemen ervaren, is de basis vaak niet voldoende stevig. Een belangrijk aspect in de benadering van de kinderen is de focus op de vervulling van deze basisbehoeften. Het bewegen is daartoe een middel bij uitstek, maar ook muziek en creatieve werkvormen. De ouders krijgen inzichten en handreikingen aangeboden opdat zij zich meer bewust worden van wat zij hierin kunnen betekenen. De aangeboden vaardigheden waaronder het actief luisteren naar de onderliggende emoties en behoeften, helpen hen beter af te stemmen op de diepere behoefte van het kind.

Veel hulpverleners zullen herkennen dat ‘praten’ vaak niet helpt bij het oplossen van psychosociale problematiek bij kinderen en jongeren. Het is ook vanuit die ervaring dat de methodiek tot stand is gekomen. In tegenstelling tot cognitieve, verbale methoden, gaat Ho, tot hier en niet verder…! uit van ervaringsgericht leren door bewegen en actieve spelvormen. Bewegen beïnvloedt immers direct het hersengebied dat waakt over de veiligheid en hoe het kind voelt, denkt en doet.
Ons fysiek en psychisch lichaam werken nauw samen. Wanneer we lekker in ons vel zitten, in evenwicht zijn, voelen we ons stevig in onze basis. Het lichaam spiegelt ons gevoel en reageert direct op goed en kwaad. Het ontspant of spant. Het emotionele brein regelt niet alleen de lichamelijke basisfuncties, maar ook het gevoel, humeur en gedrag. Het emotionele brein overheerst alle andere bewustzijnsfuncties (ook de cognitieve) wanneer er sprake is van onveiligheid en angst. Dit deel van ons brein staat in directe verbinding met het lichaam, waardoor lichamelijke toegangswegen, het bewegen en bewegingservaringen, directer en krachtiger zijn dan het denken en de taal.

Emotie is niet los te koppelen van de feitelijke impuls om iets met dat gevoel te doen. Voelen en bewegen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. We bewegen naar iets toe of van iets af. Daadwerkelijk, maar ook via een gemoedsbeweging. Je openen of afsluiten in het contact met de ander is een innerlijke beweging die in lichaamshouding en gedrag zichtbaar wordt. In de training worden kinderen via spel en bewegen uitgenodigd om te experimenteren en op meerdere manieren contact te maken. Al bewegend en spelend ontwikkelen kinderen, jongeren en hun ouders vaak al snel meer zelfvertrouwen en leren ze vaardigheden om respectvol met zichzelf en met anderen om te gaan.
Wereldwijd herkennen mensen bij elkaar gemoedstoestanden op basis van lichaamshouding en bewegen. Werken op basis van lichaams- en bewegingstaal is inzetbaar voor een brede doelgroep kinderen, jongeren en ouders, ook voor hen die de Nederlandse taal niet (goed) meester zijn.

Recent wetenschappelijk onderzoek op het gebied van psychologie, biologie en neurowetenschap, bevestigt de werkzame factoren van de methode Ho, tot hier en niet verder…! bij het omgaan met stress en trauma’s. De methode is laagdrempelig, preventief, pedagogisch én curatief, zowel in individuele begeleiding als groepstrainingen. Op scholen draagt ze bij aan het vergroten van een veilig en plezierig leef- en leerklimaat. Sinds 1995 volgden ruim 12.000 kinderen en ouders in Nederland, België en India, de trainingen of schoolprojecten met opvallende goede resultaten en tevredenheid. Ho, tot hier en niet verder…! roept pesten fundamenteel een halt toe!
Wil je graag meer weten over deze benadering? Kennismaken om te ontdekken of het iets is waar je jezelf in wil gaan bekwamen? Regelmatig worden workshops, 1- en 2-daagse trainingen en de opleiding Specialist Psychosociale Ontwikkeling en Weerbaarheid aangeboden voor beroepskrachten en professionals die zich willen bekwamen in de toepassing van de methode. Accreditatiepunten NFG.
Meer informatie: www.psychosocialeweerbaarheid.com
Literatuur: Ho, tot hier en niet verder…! – Psychosociale Weerbaarheid voor kinderen, ouders en opvoeders, Jooske Kool (2000, 2010, 2016), uitgeverij Acco, ISBN 978-94-92398-01-7 (methodiekboek); Werkboek voor kinderen, ISBN 978-94-92398-06-2; Werkboek voor ouders en opvoeders, ISBN 978-94-92398-05-5.

Tekst: Jooske Kool

Weerbaarheid vergroten bij kinderen en jongeren

Weerbaarheid is meer dan alleen jezelf verdedigen: het gaat om het versterken van zelfvertrouwen en sociale vaardigheden bij kinderen en jongeren. Professionals die aan weerbaarheid werken, bieden kinderen handvatten om grenzen aan te geven en op te komen voor zichzelf. Lees ook meer artikelen over jeugdzorg in dit magazine, en bekijk bij het Nederlands Jeugdinstituut meer over het vergroten van weerbaarheid.