Overprikkeld, eerste hulp bij hoogsensitiviteit

Toen de Amerikaanse psychologe Elaine Aron in 1996 het begrip ‘hooggevoeligheid’ introduceerde, sloeg dat enorm aan. In de jaren erna groeide haar boek Hoogsensitieve personen, hoe blijf je overeind als de wereld je overweldigt uit tot een regelrechte bestseller. Haar uitleg over wat het betekent om hoogsensitief te zijn, bleek balsem op de ziel van talloze mensen die zich in dat beeld herkenden. Allemaal mensen die in hun verleden ten onrechte aan zichzelf waren gaan twijfelen, omdat ze maar al te vaak hadden gehoord dat ze ergens veel te overgevoelig op reageerden, alles te serieus opnamen en die omgevingsgeluiden, dat felle licht of die drukte maar moesten negeren. Als ze hun intuïtie uitspraken, kregen ze doorgaans te horen dat ze het zich allemaal verbeeldden, terwijl achteraf duidelijk werd dat ze iets of iemand juist haarscherp hadden aangevoeld.
Nu, heel wat jaren later, is het onderwerp onverminderd populair en ontdekken nog altijd veel mensen dat ze ‘hsp’ zijn, oftewel ‘hoogsensitief persoon’. Volgens Aron geldt dat voor een op de vijf mensen. Actrice Liesbeth Kamerling (42), bekend van de soapserie Goede Tijden Slechte Tijden en een aantal films, ontdekte nog niet zo heel lang geleden dat ook zij hooggevoelig is. Samen met haar eveneens hoogsensitieve vriendin Lieke Zunderdorp (40), talentcoach en sociaal psychologe, schreef zij het boek Overprikkeld, eerste hulp bij hoogsensitiviteit. Twee vrouwen die ieder op hun eigen manier in hun leven aanliepen tegen de eigenschap van hsp’ers om snel overprikkeld te raken. In het boek voorzien zij andere hsp’ers van tips en weetjes om hun hoogsensitiviteit te koesteren en het aantal prikkels dat op ze afkomt, te doseren en te hanteren. Een apart hoofdstuk hebben ze gewijd aan hooggevoelige kinderen en opvoeden.

De aanleiding om het te schrijven, was het verzoek voor een interview dat Liesbeth Kamerling vorig jaar kreeg van Psychologie Magazine. Kamerling: ‘Ze benaderden mij daarvoor omdat ik op een lijstje stond van bekende hoogsensitieve Nederlanders. Ik wist helemaal niet dat ik op zo’n lijst voorkwam en zelfs nog niet eens dat ik hsp was. In die tijd dacht ik dat hoogsensitief zijn net zoiets was als ADD of ADHD. Omdat ik het interview toch wilde geven, heb ik me verdiept in het onderwerp. Zo kwam ik erachter dat bepaalde problemen in mijn dagelijks leven alles met hoogsensitiviteit en overprikkeling te maken hadden.’

Het gevolg was dat ze in een heel proces terechtkwam waarin het haar duidelijk werd waarom ze in het verleden bepaalde keuzes had gemaakt en waarom ze soms reageerde zoals ze reageerde. ‘Ik leerde veel over mezelf, bijvoorbeeld dat ik meer verwerkingstijd nodig heb dan anderen.’ Een andere eigenschap van hsp’ers is dat ze zich goed kunnen verplaatsen in anderen, iets wat haar beslist van pas komt in haar werk omdat ze daardoor emoties goed kan naspelen. Daarentegen is acteren wel een beroep dat veel hectiek en lange werkdagen met zich meebrengt. Dat lost ze op door op tijd rustmomenten in te lassen en een plekje te zoeken waar ze rustig en alleen kan gaan zitten. Zo voorkomt ze overprikkeling.
Op de vraag wat zij onder overprikkeling verstaat, antwoordt ze: ‘Dan krijg je te veel indrukken die je niet kunt verwerken. Dat kan al in een moment gebeuren, bijvoorbeeld als je in een warenhuis loopt. Er komen ineens zoveel prikkels op je af dat je je niet blij meer voelt.’
Lieke Zunderdorp vult aan: ‘Je raakt vol in je hoofd, je wordt chaotisch, je kan niet veel meer aan. Soms heb je dan nog niet eens meer het besef dat je tijd voor jezelf moet nemen, dat je toe bent aan rust.’ Voor haar viel het kwartje toen een vriendin haar betitelde als ‘waarschijnlijk hoogsensitief’. Korte tijd later kreeg ze een vergelijkbare boodschap van een collega die zelf hsp was en zich in het onderwerp had verdiept. Ze had zelf ook al eerder gemerkt dat ze soms gevoeliger reageerde dan de mensen om haar heen. Ze voelde dat ze ook snel emoties van anderen oppikte. Dat twee mensen in haar omgeving dit benoemden, omschrijft ze als een soort thuiskomen: ‘Een gevoel van ontspanning dat ontstond zodra ik wist wat er met me aan de hand was. Ik vind het dan ook superinteressant dat er steeds meer onderzoek naar hooggevoeligheid wordt gedaan. Dat is nog wel vrij pril, maar toch…’

Behalve dat het boek is ontstaan uit hun ontdekking dat ze zelf hsp zijn, heeft hun werk ermee te maken. Zo heeft Kamerling een paar jaar de opleiding tot levenscoach gevolgd aan de School of Life. Zij zou aan de slag willen gaan met coachen van hoogsensitieve mensen die tegen de nadelen van hoogsensitief zijn aanlopen. Door ze te helpen de kwaliteiten te hervinden en te leren genieten van de kwaliteit een hsp’er te zijn. ‘Maar eerst even mijn hoogsensitieve kinderen op de rit zetten,’ voegt ze eraan toe.
Voor Zunderdorp heeft haar hoogsensitiviteit zeker met haar werk te maken: ‘Ik heb toegepaste sociale psychologie aan de universiteit gestudeerd en hield me daarbij bezig met de persoonlijke ontwikkeling van mensen en hoe je daarbij tot veranderingen kunt komen. Ik bedoel daarmee in gedrag, mindset, houding, persoonlijk leiderschap. Dus hoe je de regie neemt over je leven en in je werk. Ik ben de kant van talentontwikkeling opgegaan. In mijn werk merk ik dat ik best veel hsp’ers aantrek. Het heeft mijn voorkeur om te kijken waar iemand krachtig en goed in is, op welke gebieden dat zich kan versterken en wat nog in de weg zit. Het onderwerp hoogsensitiviteit komt dan ook regelmatig aan de orde en ik merk dat het helpt als ik het in een training of coaching benoem. Mensen worden zich er bewust van, passen gemakkelijker hun gedrag erop aan en merken dat hun leven soepeler verloopt. Dingen vallen op hun plek. Wanneer ik met een groep werk, ben ik niet bezig wie het wel en wie het niet is. Wat me wel opvalt is dat mensen steeds vaker overprikkeld zijn, overigens geldt dat ook voor niet-hsp’ers.’
Natuurlijk kan ze haar eigen hoogsensitiviteit als psycholoog prima gebruiken omdat ze mensen goed aanvoelt, maar aan de andere kant zou het ook kunnen gebeuren dat ze te veel van zichzelf weggeeft en de emoties van een ander overneemt. ‘Jazeker bestaat dat gevaar, maar grappig genoeg gebeurt dat nauwelijks omdat ik mij zo bewust ben van de setting. Daarnaast voel ik ook altijd goed hoe het met mezelf gaat en hoe ik erbij zit, zodat ik kan aanvoelen wat van mij is en wat van de ander. Dat maakt zo’n werksetting helder. Privé kan ik dat minder, dan val ik net zo goed als andere hsp’ers in de valkuil dat iemand ergens last van heeft en dat ik de oorzaak daarvan bij mezelf ga zoeken. Om vervolgens na een halve dag te denken: wacht even, wat gebeurde er nou eigenlijk? Komt dit echt bij mij vandaan, heb ik er invloed op, moet ik er iets mee?’

Een belangrijke reden om een boek te schrijven, was voor beiden dat ze iets wilden toevoegen dat praktischer was dan alle andere boeken die inmiddels zijn verschenen over het onderwerp. Kamerling: ‘Juist als je overprikkeld bent, heb je vooral iets nodig dat luchtig en toegankelijk is.’ Zunderdorp: ‘Dan ga je niet nog eens een heel dik theoretisch boek lezen. Wij hebben bovendien de tekst met illustraties afgewisseld, dan blijft de boodschap bij hsp’ers beter hangen.’ Een andere reden was dat ze in hun eigen omgeving hadden gemerkt dat er nog veel onwetendheid over hoogsensitiviteit bestaat en daar iets aan wilden doen.

Op de vraag hoe ze hoogsensitiviteit zou omschrijven aan iemand die er nog nooit van heeft gehoord, antwoordt Kamerling: ‘Het ontbreekt je aan een filter om belangrijke dingen van niet-belangrijke te onderscheiden. Alles wat je ziet en meemaakt, komt even hard binnen.’ In het verlengde hiervan denkt ze dat hsp’ers ook wel eens sneller last van allergieën zouden kunnen hebben dan niet-hsp’ers. Zelf reageert ze niet altijd zo goed op koemelk, wijn en suiker.
Naast deze minder gemakkelijke kanten van de hsp-aard, zijn er ook veel voordelen. Zo schrijven Zunderdorp en Kamerling in hun boek dat hoogsensitiviteit vooral een kwaliteit, een gave, is. Zunderdorp: ‘Je verwerkt diepgaand en verbindt informatie op een andere manier. Je hebt een bredere blik op dingen. Maar je bent dus ook gevoeliger. Mensen hebben meer last van de overprikkelde toestand dan van die hoogsensitiviteit. Als je je leven op dat laatste zou kunnen inrichten, zou er geen wolkje aan de lucht zijn. Alleen, dat is niet gemakkelijk. We leven in een maatschappij waar veel van je wordt gevraagd, er is veel geluid en drukte om ons heen en dan heb je nog alle social media die de hele tijd aanstaan.’ Kamerling: ‘Sommige mensen zijn heel creatief. Doordat we alle informatie verwerken die er binnenkomt en daar ook nog eens langer over nadenken, komen we tot andere oplossingen en creaties.’

Een andere kwaliteit die ze noemen, is de sterke intuïtie. Beiden maken zelf dagelijks gebruik van deze eigenschap. Kamerling: ‘Vroeger deed ik dat onbewust. Nu juist heel bewust, maar als ik overprikkeld ben, heb ik er minder toegang toe. Eenmaal daar uit, kan ik heel goed varen op mijn intuïtie. Ik voel aan wat ik wel of niet moet doen, met welke mensen ik beter wel of niet kan omgaan, dat soort dingen. Daarnaast ben ik heldervoelend en helderwetend. Niet in de paranormale zin dat ik de toekomst kan voorspellen, maar wel dat ik weet hoe iets in elkaar zit. Maar dat heeft eigenlijk niets met hoogsensitiviteit te maken.’
Voor Zunderdorp betekent een sterke intuïtie dat ze aanvoelt of iets goed zit of niet. Gaat ze tegen dat gevoel in, dan wordt het ingewikkeld, gaat er iets mis of ontstaan er grotere gevolgen op andere momenten. ‘Het kan een soort waarschuwing zijn in de vorm van… bij wijze van spreken … een knagend gevoel in mijn buik. Er komen gedachten op als “even wachten” en “bekijk het eerst nog op een andere manier”. Ik wil graag reflecteren in die momenten en de tijd daarvoor nemen. Want voor je het weet, raas je maar door.’ Helder voelen en helder weten vindt ze wat ingewikkelde termen, maar het intuïtieve gevoel noemt ze zeker wel heel helder. ‘Soms voel ik gewoon aan dat iemand ziek is, dat is toch een beetje heldervoelend? Een van mijn helderste momenten staat in het boek beschreven. Toen ik moest bevallen van mijn tweeling, moest dat gebeuren met een keizersnede. Het voelde voor mij niet goed dat de kinderen zo gehaald moesten worden. Ik gaf het aan bij de gynaecoloog en bij nog een paar artsen, maar zij moesten natuurlijk werken volgens een protocol. Dat snap ik wel, alleen luisterden ze helemaal niet naar mij en dachten zeker niet na of ze wat met mijn bedenkingen moesten. Eigenlijk ikzelf ook niet, ik liet me overdonderen door dat protocol. Die keizersnede verliep verder prima, maar daarna ging het met mij helemaal mis. Ik ben bijna overleden. Misschien had ik trouwer moeten zijn aan mijn eigen gevoel, dan was misschien eerder ontdekt dat het fout ging met me en was er eerder aan de bel getrokken.’

Natuurlijk komt ook de vraag aan bod of ze complementaire geneeswijzen bij uitstek geschikt vinden voor hoogsensitieve mensen. Kamerling: ‘Ja, die zijn voor mij heel belangrijk, maar ik zal ze altijd combineren met een bezoek aan de huisarts. Ook probeer ik holistisch naar mezelf, naar mijn kinderen en naar andere mensen te kijken. Een paar voorbeelden: soms hebben kinderen lang buikpijn zonder aanwijsbare reden. Dan is hun klacht psychosomatisch en helpen gewone huisartsoplossingen niet. Dat geldt ook voor een burn-out, dan kun je beter een mindfulnesscursus gaan doen of meditatie. En kijk naar je voeding. De complementaire geneeskunde pakt het rustiger aan en als het daarmee lukt, heb je in ieder geval niet de nadelige effecten van medicijnen. Ik kan op dergelijke middelen soms heftig reageren. Gemberthee helpt mij bij bepaalde klachten om die reden vaak beter dan paracetamol.’
Zunderdorp denkt dat hsp’ers zeker gebaat zijn bij complementaire geneeswijzen: ‘Omdat ze gevoeliger zijn. Het zou goed zijn als daar aandacht aan zou worden besteed in het onderzoek naar hoogsensitiviteit. Het is best mogelijk dat reguliere medicijnen bij die groep heel anders uitwerken. Naar de uitkomst van zo’n onderzoek zou ik heel benieuwd zijn. Nu komt al naar voren dat veel medicijnen uitsluitend zijn getest op mannen en blijkt dat ze bij vrouwen anders werken. Als ik dat hoor, vraag ik me af hoe het mogelijk is dat we daar nu pas achterkomen. Laatst was er zoiets in het nieuws, dat ging over de symptomen van hartklachten. Die zijn bij vrouwen anders dan bij mannen. Vrouwen lopen kans op een andere diagnose, omdat niemand bedenkt dat een vrouwenlichaam weleens anders zou kunnen reageren. Wat ik denk, maar dat is slechts een vermoeden, is dat je fysiek kan aantonen dat een hsp’er op een andere manier informatie verwerkt omdat zijn/haar zenuwstelsel anders in elkaar zit. Daar kun je ook in de geneeskunde gebruik van maken, bijvoorbeeld door te ontdekken dat bepaalde medicijnen veel heftiger kunnen werken, of meer of andere bijwerkingen geven. De complementaire geneeskunde zou voor hen wel eens beter kunnen zijn. Overigens denk ik dat hsp’ers sowieso al meer neigen naar die vorm van geneeskunde.’

Op de vraag of ze nog iets aan dit interview willen toevoegen, zegt Zunderdorp: ‘Ja, we hopen met ons boek mensen wakker te maken. Dat als ze bepaalde problemen hebben, ze inzien dat die misschien te maken kunnen hebben met hun hooggevoeligheid en overprikkeling. En daarnaast dat zoiets ook wel eens bij een ander het geval kan zijn, bijvoorbeeld bij een collega, hun partner, hun kind.’ Dat was ook de reden dat Zunderdorp en Kamerling beiden hadden bedacht dat ze hun verhaal ‘de wereld in wilden brengen’, zoals ze het noemen. En ook om anderen te laten weten dat als je hsp bent, je je leven met kleine, simpele dingen kunt aanpassen en bijvoorbeeld niet meteen hoeft over te gaan tot drastische maatregelen als er problemen zijn. Zoals gaan verhuizen als je steeds in conflict bent met je partner. Zunderdorp: ‘Misschien ontstaan conflicten wel omdat je voortdurend overprikkeld bent. En dan al die problemen met kinderen op school, er zijn er zóveel die hoogsensitief zijn. Ik denk dat in de geneeskunde op dat gebied ook enorme winst te behalen is.’

Hoogsensitiviteit beter begrijpen

Hoogsensitiviteit is geen aandoening maar een persoonlijkheidstrek: mensen met hoogsensitiviteit nemen prikkels intenser waar dan gemiddeld. Door hoogsensitiviteit te erkennen, leren mensen beter voor zichzelf te zorgen en overprikkeling te voorkomen. Lees ook meer artikelen over hoogsensitiviteit in dit magazine, en lees bij de HSP Hogeschool meer achtergrondinformatie.