Interview met Erik Matser
Het is geen hogere wiskunde om te bedenken dat de coronacrisis in de samenleving diepe sporen zal achterlaten. Waarschijnlijk zelfs nog lang nadat het virus is uitgedoofd. Klinisch neuropsycholoog Erik Matser maakt zich zorgen. Grote zorgen. In zijn groepspraktijk zijn hij en zijn collega’s nog intensief aan de slag met de gevolgen van de eerste golf. En die zijn niet gering. Veel ex-Covid-patiënten doorlopen een revalidatietraject van minimaal drie maanden voordat ze weer enigszins kunnen functioneren in de maatschappij.
En dan is er daarnaast de groeiende groep mensen die in een diepe burn-out terechtkomt als gevolg van de coronamaatregelen. Erik voorspelt dat het bij die laatste groep over niet al te lange tijd om miljoenen mensen zal gaan. We interviewden hem begin oktober.
Kan je wat meer vertellen over die voorspelling?
‘Voordat de pandemie uitbrak, waren er al 1 miljoen mensen die niet meer aan het arbeidsproces deelnamen omdat ze te moe waren. We stonden er dus wat betreft stress en uitputting al helemaal niet goed voor. Dan komen daarbovenop de coronamaatregelen waarbij mensen hun vaststaande rituelen en gewoonten niet langer kunnen uitvoeren. Bij de meeste mensen veroorzaakt dat op zich al veel stress. De economie daarentegen, floreerde aanvankelijk. De bomen groeiden tot de hemel en we konden het betalen. Een pandemie is echter sterker dan de mensheid; als maatschappij kunnen we ons daar niet op aanpassen. Komt bij dat we denken dat de wereld maakbaar is: je drukt even een nummer op de telefoon en even later wordt de pizzadoos bij je thuisgebracht. Ineens valt dat hele vertrouwen weg. Zo ontstaat een situatie waarbij we toxische stress ervaren.’
Wat is dat?
‘Die ontstaat als de stress lang duurt en als het ware elke dag de slijptol aanstaat. Daar kunnen onze hersenen niet tegen. Ze gaan op een gegeven moment veel te veel stoffen aanmaken waar we ziek van worden. Het lichaam kent drie stressreacties. Acute, bijvoorbeeld als je kijkt naar een voetbalwedstrijd. Zodra die is afgelopen, is de stress over. Een voorbeeld van chronische stress zie je in de periode dat kinderen examen doen. Na zes weken krijgen ze hoofdpijn, worden ze moe en gaan slechter slapen. En daarna komt de toxische stress. De maatschappelijke wagen kraakte al heel lang voordat we aan de pandemie begonnen. Dan heb ik het over de emotionele gezondheid. Jonge mensen hadden al veel te veel verantwoordelijkheden door slecht management. Zo creëer je een enorme burn-outkraan. De overheidsmaatregelen veroorzaken extra toxische stress.’
Vind je dan dat het kabinet het niet goed heeft gedaan?
‘Dat zou ik niet zo willen zeggen. Toen we werden overvallen door de pandemie, deed Mark Rutte het fantastisch, vind ik. Hij vertelde de Nederlandse bevolking dat we als samenleving in een heel moeilijke situatie waren terechtgekomen. Wat ik ook goed vond, was dat hij heel eerlijk was door te zeggen dat de overheid met 50% van de kennis 100% beslissingen moest nemen. Maar nu zitten we in de tweede coronagolf en gaat het echt guur worden. Het ligt voor de hand dat die periode maanden zal aanhouden. Ik constateer nu dat Rutte de jeugd begint kwijt te raken. Zijn persconferenties zijn gericht op 40+’ers. Ondertussen vinden veel jongeren dat het om maar een griepje gaat. Eerlijk gezegd is het dat ook voor veel van hen. Voor veel kwetsbare mensen is het echter een dodelijk virus. Daarom denk ik dat er een aanpak nodig is met verschillende boodschappen voor verschillende leeftijdsgroepen. Je moet met drie soorten berichten komen: een dat aansluit bij de belevingswereld van jongeren, een voor de werkende massa van 40+ en een voor de 70+’er. Om een voorbeeld te geven, jongeren bereik je met “Het is cool dat”. 40+ kijkt naar Rutte en De Jonge en snapt het wel. De groep van 70+ benader je met: “We doen er alles aan om jullie veiligheid te waarborgen.” Anders sluit het niet aan. Dan kan je wel elke week een persconferentie houden, maar je verliest je doelgroep. Er is heel veel kennis over hoe je connectie maakt; die vind je bijvoorbeeld in de modewereld. Of in topsport, hoe je teams klaarmaakt voor een intensieve strijd. Denk ook aan militaire psychologie, hoe je soldaten voorbereidt op een langdurig gevecht. Ik denk dan: Rutte, laat je niet alleen door witte jassen informeren! Luister ook naar mensen die veel verstand hebben van social technology. Die het beheersen om bedrijfskunde en neurowetenschappen te combineren. Dat mis ik in het huidige beleid. Het moet breder en nu moet je ook psychologie gaan toepassen om het te kunnen volhouden met z’n allen.’
Dat zou jouw advies zijn als jij onderdeel zou uitmaken van het OMT?
‘Ik zou niet alleen maar dat advies geven, ik zou die deskundigen inhuren zodat je een blend krijgt van virologische en psychologische kennis, toegespitst op een pandemie. Het gaat erom dat zij hun kennis delen met het OMT over hoe je doelgroepen bereikt.’
Je bedoelt daarmee hun marketingstrategie?
‘Exact. Ik vergelijk de coronacrisis met een oorlogssituatie. Eigenlijk is de dreiging nog veel groter omdat het hier gaat om een onzichtbare vijand. Dat maakt het nog griezeliger. In een oorlogssituatie kan je de tegenstander zien en op hem reageren. Maar hier kan je alleen maar handelingen toevoegen als extreem goede hygiëne en afstand houden. De vijand is echter overal, nergens is een veilige plek. Dat is de moeilijkheid, zo kom je in die constante alertheid terecht waar ons brein slecht tegen kan.’
Is dat zo? Ik leef in deze tijd best comfortabel en werk thuis. In de Tweede Wereldoorlog kon je elk moment door de Duitsers worden opgepakt. Dat lijkt me veel erger…
‘Dat is jouw beleving en invulling. Jonge mensen moeten nu overal opletten en worden heel erg beperkt in hun vrijheid. Ze kunnen niet meer naar school, niet meer naar de disco. Het is toch raar dat jongens en meisjes elkaar niet meer kunnen ontmoeten? Misschien is het voor sommige groepen nog veel erger dan de situatie die jij schetst. Voor 40+’ers is het anders dan voor lagere leeftijden. Ik heb thuis vier jonge mensen rondlopen die enorm gefrustreerd zijn omdat al geruime tijd heel hun sociale leven is weggevallen.’
Als Rutte jou zou vragen hoe hij het dan moest aanpakken, wat zou je dan zeggen?
‘Tja, ik ben natuurlijk maar een eenling met mijn opvattingen. Maar misschien zou ik hem wijzen op de Zweden, hun maatregelen zijn soepeler. Overigens zijn er nu al ongeveer duizend artsen in Nederland die ook pleiten voor een andere aanpak en dat aan de overheid hebben laten weten. Ik wil niet zeggen dat ik daarvan een aanhanger ben, maar je zou misschien eens heel goed met deskundigen kunnen bespreken of het een idee is om van Covid een 50+-ziekte te maken. De economie draait volledig met mensen onder die leeftijd. Er moet een soort betonnen wand komen tussen mensen die gevoelig zijn voor het virus en wie dat minder of niet is. Of het inderdaad een goed idee is, durf ik niet met zekerheid te zeggen, het zou met heel wijze vrouwen en mannen uitgezocht moeten worden.’
Zou je ook nog willen ingaan op de gevolgen van het virus zelf op het brein?
‘Veel mensen die ernstig ziek worden, hebben niet alleen een longaandoening. Covid manifesteert zich ook in de hersenen. Bij een x aantal mensen is het een hersenziekte geworden, waarbij de hersenen op 1 staan en de longen en nieren op 2 en 3. Naast de toxische stress is deze pandemie dus vooral een fenomeen dat zich met de hersenen bezighoudt. Degenen die ziek worden, kunnen letterlijk een hersenaandoening krijgen en degenen die hun baan verliezen en in langdurige onzekerheid zitten, ervaren ook effect op de hersenen.’
Dat lijkt me zeker tegennatuurlijk omdat je op die leeftijd juist contact moet maken als een soort voorbereiding op het latere, meer gesettelde, leven.
‘Je geeft zo zelf ook aan dat het onnatuurlijk is wat er gebeurt. Als mens kan je je nog een voorstelling maken van een situatie waarin je vecht, maar met een onzichtbare vijand kan je dat niet. Het komt erop neer dat we ons een gedrag aanmeten dat in de psychiatrie staat omschreven als hypochondrie. Je vertoont acties die niet passen bij een gezond iemand. Denk aan twintig keer per dag je handen wassen, geen contact hebben met een meisje omdat je geïnfecteerd kan raken. Tegennatuurlijk handelen dat we in de psychologie omschrijven als abnormaal. Ik denk dat het gezond is als mensen interactie met elkaar hebben en er een fusie ontstaat van ideeën. Daardoor ontwikkel je jezelf. Nu is er afstand tot elkaar, je communiceert via de telefoon, wat overigens goed is. Maar je komt niet meer bij elkaar om te praten, feest te vieren, lekker te sporten. Ik noem dat bezigzijn met een soort digitale hersenen. Dit mes snijdt veel dieper dan wij denken.’
Je gaf eind augustus een interview aan RTL4. Daarin zei je dat de neurologische schade niet is terug te draaien…
‘Als je helemaal in dat uitputtingsbeeld zit, is de toxische stress zo groot dat de schade zich niet meer herstelt. En als je een herseninfectie hebt gehad door Covid, heb je een heel moeizaam proces doorgemaakt waarbij je…’
In een variant op een eerder gestuurde brandbrief naar de Tweede Kamer schrijven zo’n duizend artsen die zouden hebben getekend, dat een ‘omgekeerde isolatie’ verdedigbaar is. Daarbij zouden kwetsbaren en ouderen zich vrijwillig afzonderen en Covid-19 onder de rest van de bevolking rond mogen gaan. Onderzoek van weekblad De Groene Amsterdammer wees uit dat zich onder de ondertekenaars in het begin flink wat vertegenwoordigers van alternatieve geneeswijzen bevonden. De meeste sympathisanten blijven anoniem; hoe de verhoudingen precies liggen is onbekend.
Bron: NRC 9 oktober 2020 (Interview met Evelien Peeters, internist)
Burn-out door corona: wat kun je doen?
Een burn-out door corona ontstaat vaak sluipenderwijs, door langdurige stress, isolatie en onzekerheid. Wie signalen van een burn-out door corona vroeg herkent, kan sneller passende hulp zoeken. Meer informatie over burn-outklachten is te vinden bij ArboNed. Lees ook ons overzicht van vakartikelen over stress en herstel.
Behandelaren merken dat een burn-out door corona zich soms anders uit dan een klassieke burn-out: meer lichamelijke klachten, meer piekeren en minder duidelijke uitputtingssignalen vooraf.
