Waarom meer kennis van levensbelang is
Een crimineel die geen enkele compassie toont met zijn slachtoffers. Dat is de associatie die we doorgaans hebben als we spreken van psychopathie. Een gedachte die natuurlijk wel klopt, maar dan heb je het alleen over de zwaarste vorm. Psychopaten komen echter in alle lagen van de maatschappij voor en zijn niet per definitie criminelen. Het gaat om een categorie waar de samenleving over het algemeen een blinde vlek voor heeft.
Dat we het fenomeen in het dagelijks leven niet herkennen, maakt het gevaarlijk, stelt bewustzijnsdeskundige Jan Storms. Dat komt omdat het om mensen gaat die slachtoffers maken. Ze hebben een gebrek aan bewustzijn en de relaties die ze met anderen aangaan, zijn veelal beschadigend.
Bewustzijnsgebrek
Jan Storms is auteur van het boek Destructieve relaties op de schop, waarin hij de stoornis uitgebreid bespreekt. Daarnaast geeft hij workshops en lezingen aan hulpverleners en andere geïnteresseerden over dit onderwerp. Als bewustzijnsdeskundige begeleidt hij mensen bij het ontwikkelen van hun bewustzijn. Dat doet hij vanuit de Vedische traditie van het oude India. In zijn werk kwam hij in aanraking met mensen die niet in staat bleken zichzelf te ontwikkelen. Ook in zijn privéleven kreeg hij te maken met dergelijke personen, ze hadden in negatieve zin een grote impact op zijn leven. Omdat hij wilde doorgronden wat er aan de hand was, besloot hij zich in het fenomeen te verdiepen. Eén van zijn conclusies was dat mensen met een intens bewustzijnsgebrek ook een intens gewetensgebrek hebben. Jan: ‘Het gaat om een onvermogen om contact te maken met zowel zichzelf als met anderen. Daarnaast ontbreekt iedere vorm van empathie. Deze mensen lijden aan psychopathie. In mijn praktijk begeleid ik mensen die slachtoffer zijn geworden van een destructieve relatie met zo’n persoon, iemand die ook nog enorm goed manipuleren. Dat maakt het voor anderen lastig hen te doorzien, met als gevolg dat ze er vaak in slagen professionals mee te nemen in hun strategieën.
Familiesysteem
Denk aan kinderen van wie een van de ouders psychopaat is. Zeker hulpverleners zouden daarom op de hoogte moeten zijn van het fenomeen en dat herkennen in hun werk. Helaas zijn dit uitzonderingen. Wat je ziet is, dat een ouder met een dergelijk zeer ernstig psychisch gebrek in staat is om jeugdbeschermers vrij gemakkelijk om de tuin leiden en hun volle steun te krijgen. Daarentegen wordt de ouder die het kind probeert te beschermen, buitenspel gezet. Het is een groot maatschappelijk probleem. Jaarlijks hebben duizenden kinderen hiermee te maken en dat komt omdat de hulpverlening, ook de geestelijke gezondheidszorg, dit in het algemeen niet in de vingers heeft. Een psychopaat met kinderen is niet in staat om de ouderrol te vervullen. Zo komen in het familiesysteem mensen op allerlei posities terecht waar ze niet horen. Bijvoorbeeld een kind dat de ouderrol gaat vervullen, niet alleen ten opzichte van de psychopathische ouder, maar ook ten opzichte van de gezonde ouder, want die heeft het zwaar. Het kind kan ook in de partnerrol terechtkomen of te klein worden gehouden. Het gaat in feite om een zeer ernstige vorm van mishandeling. Een kind mag nooit verantwoordelijk zijn voor het welzijn en overleven van de ouder in de wereld. Geparentificeerde kinderen investeren hun energie niet meer in hun eigen ontwikkeling, maar in de behoeften van een ouder; dat is ontzettend schadelijk.
Kapot
Waar je het fenomeen psychopathie bijvoorbeeld ook vaak tegenkomt, is in de nasleep van moeilijke echtscheidingen. Mensen die eraan lijden, veroorzaken vaak heel veel moeilijkheden in een relatie. Hun partner geeft aan alles geprobeerd te hebben maar zonder resultaat en is er zowat aan kapot gegaan. Wat je dan ziet, is dat mensen een beroep doen op de hulpverlening, maar die is niet op de hoogte van deze vorm van psychopathie. Omdat psychopaten zeer overtuigend kunnen overkomen, worden diens gladde praatjes geloofd.’
Liefdeloosheid
Op de vraag wat psychopathie precies is, somt Jan een aantal kenmerken op, zoals het ontbreken van geweten en invoelingsvermogen. Daarnaast gaat het om liefdeloosheid en gebrek aan wijsheid. ‘Hun ervaringen hebben geen betekenis, net als de woorden die ze spreken. Deze eigenschappen maakt dat dergelijke mensen niet betrouwbaar zijn in relaties.’ Hoewel Jan merkt dat de belangstelling vanuit de hulpverlening toeneemt en het onderwerp daarom steeds bekender wordt, is er volgens hem nog een lange weg te gaan. ‘Ik hoor dat professionals mijn boek lezen en dat aanbevelen aan hun cliënten. Sommige sturen hun cliënten naar me door. Maar ik sta nog aan het prille begin. Algemene kennis van psychopathie is er nog steeds niet en dat heeft te maken met een tekort in de moderne psychologie die de stoornis voornamelijk associeert met forensische psychologie, dus criminaliteit. De meeste psychopaten lopen echter gewoon vrij rond en er wordt weinig vanuit professionele hoek gedaan om de schadelijke gevolgen van psychopathie in te dammen.
Universele wetten
Het heeft ook te maken met het feit dat de moderne psychologie niet weet wat bewustzijn precies is. Ze gaat uit van een waaktoestand die we ervaren als gericht zijn op objecten. Zo ga je voorbij aan het feit dat er ook een staat van bewustzijn is, die betrokken is op zichzelf en die zich bescheiden op de achtergrond bevindt. Ondanks dat heeft die een belangrijk sturende rol in ons leven, ze is ons geweten. En met dat laatste bedoel ik niet “op de hoogte zijn van sociale regels”, want mensen met psychopathie rijden ook gewoon rechts in het verkeer. Het gaat om universele wetten aan de basis van het menszijn. Die wetten bestaan voor psychopaten niet. En als iets niet voor je bestaat, kan je er ook geen rekening mee houden. Normaal gesproken heeft iemand een geweten, deze mensen dus niet. Maar wat dat niet-zijn is, kan niemand vertellen. Dat is het probleem bij de studie van psychopathie, het ligt buiten het bereik van het vakgebied van de psycholoog.’
Masker
Om het fenomeen psychopathie verder te illustreren, vergelijkt hij het met schuilgaan achter een masker. ‘De stoornis verbergt zich achter iets dat er normaal uitziet. Het is niet ongebruikelijk, dat mensen 30, 40 jaar samenleven met een psychopaat en dat niet weten. Pas na lange tijd komen ze erachter dat alles wat ze gedacht hadden over hun relatie, niet blijkt te kloppen. Dat kan volstrekt onthutsend en verbijsterend zijn. Hun beeld van wat de mens is en wat zijn relatie inhoudt, schudt ineens op z’n grondvesten. Mensen die uit zo’n relatie komen, zeggen vaak dat ze in die tijd een extra kind hadden, dat veel aandacht eiste zonder dat de situatie ook maar enigszins verbeterde.’
Overlap
Jan vervolgt: ‘Een psychopaat wordt vaak aangezien voor “een narcist”. Hoewel ziekelijk narcisme wel veel voorkomt bij dergelijke mensen, is het niet hetzelfde. Want iemand met een lichte tot matige vorm van ongezond narcistische trekken kan wel degelijk een geweten hebben. Er is een overlap, maar die is er ook met een aantal andere persoonlijkheidsstoornissen, zoals de paranoïde, theatrale en borderline. Psychopathie kan ontstaan door zware trauma’s die iemand als jong kind oploopt. Op andere leeftijden kan dat ook gebeuren, maar met het vorderen van de leeftijd wordt de kans wel kleiner. Je kan het beschouwen als de diepste vorm van dissociatie die er is. Iemand raakt los van zijn kern. Bij jonge kinderen gaat dat gemakkelijk omdat ze nog niet gevormd zijn en bovendien kwetsbaar. Bij volwassenen is het moeilijker; dan gebeurt het vooral als bij een ongeluk de hersenen worden geraakt of in heel extreme omstandigheden. Denk bij dat laatste aan wat mensen in concentratiekampen hebben meegemaakt, dat waren heel onnatuurlijke omstandigheden waar ze aan kapot gingen. Vaak zijn die mensen zelf geen psychopaat, maar hun lijden kan op de een of andere manier bij hun kinderen zijn terechtgekomen, die het daardoor wel werden. In dit voorbeeld is het niet alleen een trauma van een individu maar van een familie. Er zit een collectieve dimensie aan omdat het veel mensen tegelijkertijd is overkomen. Niet alle mensen in die familie zijn dan psychopaat, maar er is wel een hogere prevalentie. Als je zoiets extreems en onnatuurlijks meemaakt als volwassene, heb je meer hulpbronnen dan een kind om het te overleven. Weliswaar met grote schade, maar zonder psychopathie te ontwikkelen. Dat wordt anders als het aan het nageslacht wordt doorgegeven. Kinderen hebben die hulpbronnen niet waardoor ze zich minder goed kunnen gaan ontwikkelen.’
Betekenisvol inzicht
Jan adviseert mensen die met een psychopaat omgaan hem of haar vooral niet op diens stoornis aan te spreken. ‘Dat heeft geen enkele zin’, licht hij toe. ‘Je roept er alleen maar moeilijkheden mee op. Vaak beseft de psychopaat wel iets vaags, maar dat vertaalt zich niet naar betekenisvol inzicht. Bovendien is de kans dat iemand uit zijn stoornis komt, zeer gering, enkele gevallen daargelaten. Het is vooral voor jezelf belangrijk te weten met wie je te maken hebt. Al was het maar om jezelf adequaat te kunnen beschermen.’
Sekte
Ook heeft Jan tips over hoe je de stoornis kan herkennen. ‘Als je merkt dat iemand vaak liegt en geen goede relatie heeft met de werkelijkheid, zou je je kunnen afvragen of het van toepassing is. Heb je een partner en je merkt dat deze je gaandeweg steeds meer isoleert van je vrienden en familie, dan heb je er mogelijk ook mee te maken. Want deze mensen zijn zelf niet loyaal, ze kennen die eigenschap niet en hebben een zeer zwakke binding met anderen. Daarentegen eisen ze wel in veel gevallen een exclusieve binding van de mensen met wie ze een relatie hebben. Je zou het kunnen vergelijken met lid worden van een sekte die mensen brainwasht en afzondert van iedereen die ze liefhebben. Psychopaten compenseren hun gebrek door een beroep te doen op hulpvaardige gewetensvolle personen die hen helpen door het leven te komen. Ze zoeken een relatie met hun tegendeel. Dat zijn vaak heel aardige mensen die anderen niet gemakkelijk in de steek laten, zeker niet iemand met problemen. Je ziet daardoor iets paradoxaals gebeuren: psychopaten maken graag gebruik van mensen die gericht zijn op een sterke zielsverbinding en die veel te geven hebben. Tegelijkertijd willen ze zo’n partner kapot maken. Ze schoffelen die voortdurend onderuit. Dat komt omdat die te groot is voor ze, dat zet hen aan tot destructie. Die persoon moet als het ware nietig worden, zó klein dat die geen gevaar meer voor ze vormt. Als je weet wat de stoornis inhoudt en die kan herkennen, voorkom je dat je jarenlang in zo’n beschadigende relatie verdwaald raakt.
Handicap
Overigens zijn niet alle psychopaten destructief. Het komt voor dat iemand die eraan lijdt, weinig te bieden heeft in een relatie, maar geen fysiek of psychisch geweld pleegt. Bij degenen die dat wel doen, ligt de oorzaak vaak ook in de jeugd. In tegenstelling tot gewone kinderen, zijn kinderen die psychopathie in zich hebben, niet goed bij te sturen. Als je ze gaat disciplineren, worden ze alleen maar boos. Omdat ze niet begrepen worden, kunnen ze destructief worden. Ik zie het zo: ze worden niet behandeld op een manier die aansluit op hun handicap. Als de samenleving hier meer kennis van zou hebben, zouden deze kinderen beter geholpen worden, want dan is bekend hoe je met ze kan omgaan. Wanneer kinderen een ouder hebben die aan psychopathie lijdt, moet je het zwaartepunt van de opvoeding bij de gezonde ouder leggen. Dan voorkom je in veel gevallen een verstoorde ontwikkeling of ernstige traumatisering van de kinderen. Nu gebeurt dat vaak niet. Zoals ik daarnet al zei kan de psychopathische ouder hulpverleners om de tuin leiden en zeer overtuigend zijn. Omdat de jeugdbescherming de stoornis niet herkent, denken ze dat de gezonde ouder de andere ouder zwart maakt. Ze hebben niet door dat juist die aardige ouder iemand is met een zware handicap die zijn kind vooral zal gebruiken voor de eigen behoeften.’
Interessegebied
Op de vraag hoe Jan ertoe is gekomen een boek te schrijven, vertelt hij dat hij zijn ervaringen al vanaf het begin van zijn onderzoek opschreef. Zijn teksten deelde hij met een bevriende therapeut. Die maakte er fotokopieën van en gaf ze aan cliënten van wie hij dacht dat ze het nodig hadden. Omdat bleek dat de cliënten er heel erg mee geholpen waren, stelde de therapeut Jan voor om een boek te gaan schrijven, want het was duidelijk dat de behoefte aan kennis over dit onderwerp groot was. Jan aarzelde, want psychopathie was in principe precies het tegenovergestelde van zijn echte interessegebied, hogere bewustzijnstoestanden. Hoewel hij dat van tevoren niet had kunnen bedenken, bleek dat een bij uitstek geschikte ingang te zijn om studie te verrichten naar het tegendeel: psychopathie.
In het boek Destructieve relaties op de schop geeft Jan Storms inzicht in het wezen van destructieve personen en biedt hij praktische handvatten waarmee iemand zichzelf kan beschermen tegen de verstorende invloeden die deze mensen in andermans leven teweegbrengen.
De Amerikaanse psychiater Hervey M. Cleckley deed in de vorige eeuw een diepgaande studie naar psychopathie. Een uitkomst daarvan was dat psychopaten heel eerlijk kunnen overkomen. Komt zo iemand in de behandelkamer van een arts, dan stelt deze niets abnormaals vast. Er valt geen diagnose te stellen van wat voor stoornis dan ook. Want daar kom je pas achter als je dergelijke mensen over langere tijd observeert en een indruk krijgt van hoe ze omgaan met hun sociale netwerk. Zo kom je tot de conclusie dat iemand een geperfectioneerd masker draagt. Cleckley schreef hierover het boek The Mask of Sanity.
De universiteit van Gent voerde op middelbare scholen onderzoek uit naar hoe vaak de stoornis voorkwam bij scholieren. Daaruit kwam naar voren dat 2 à 3 procent van deze groep psychopathische trekjes vertoont. Jan Storms zelf schat in dat ongeveer 5 procent van de mensen de stoornis heeft, met de kanttekening dat in sommige beroepsgroepen het percentage flink hoger is. Dat heeft de Amerikaanse organisatiepsycholoog Paul Babiak aangetoond, die onderzoek verrichtte bij de top van grote bedrijven. De prevalentie is daar 4 à 5 keer zo hoog als onder de ‘algemene’ bevolking.
www.zelfbescherming.org
Psychopathie in het dagelijks leven
Psychopathie komt vaker voor dan gedacht en beperkt zich niet tot criminelen. Veel vormen van psychopathie blijven onopgemerkt, terwijl herkenning van psychopathie juist kan helpen om schade aan relaties en werkomgeving te beperken. Meer lezen over bewustzijn en persoonlijke ontwikkeling? Bekijk het overzicht van vakartikelen van Curova of lees meer bij het Nederlands Jeugdinstituut over signalen van psychopathie.
