Geen woorden maar beelden
Wie in therapie worstelt met een hardnekkige innerlijke stem die voortdurend kritiek levert, merkt vaak dat woorden tekortschieten om die dynamiek te vatten. Coach en GZ-psycholoog Lenie van Schie laat in haar boek Langs de weg van het hart zien dat een beeld vaak meer zegt dan een uitleg. Cliënten die hun innerlijke criticus proberen te omschrijven, komen vanzelf uit bij beelden: een boom vol takken die in de wind afbreken en op je hoofd terechtkomen, een stenen kolos waar je niet omheen kunt, of een duivel die op je schouder meekijkt. Die beelden maken tastbaar wat met woorden alleen moeilijk grijpbaar blijft.
Het superego als innerlijke criticus
De innerlijke criticus vormt de kern van wat in de psychologie het superego wordt genoemd. Deze instantie heeft voortdurend commentaar, ook wanneer iets goed gaat: complimenten worden meteen gevolgd door een “maar”. Zolang er naar deze stem geluisterd wordt, houdt hij macht over ons. Vergelijk het met een leidinggevende die niet alleen bepaalt wélke taken je uitvoert, maar ook hoe en wie je daarbij moet zijn – met als dreiging ontslag wanneer je niet voldoet.
Een stem die er al vroeg was
Onderzoek wijst uit dat we al heel jong, nog voordat we kunnen praten, goed- en afkeuring in ons systeem opslaan. Dit “preverbale superego” ervaren we niet als een stem met woorden, maar als een donkere wolk of een sombere sfeer die om ons heen hangt. Deze vroege vorming komt vaak voor bij mensen die opgroeiden in een streng regime of in een gezin met een geheim: wat je ook doet, de onderliggende boodschap is dat er structureel iets aan je schort. Dat kan uitmonden in aanhoudende somberheid of depressieve klachten.
Angst, macht en het gesloten circuit
De innerlijke criticus is erop gericht zijn wil op te leggen, en dat gaat gepaard met macht. De boodschappen kunnen kleinerend of zelfs gewelddadig zijn: “Denk je nou echt dat ze jou willen?” of “Wat ben ik toch dom.” Waar onderdrukking en afwijzing heersen, ontstaat angst – en angst vraagt om controle, waardoor het superego zijn macht in stand houdt. Als kind was je afhankelijk van je ouders en kon je nergens heen; angst maakte helder denken lastig en zorgde dat je in elkaar kroop.
De relatie tussen deze kritische stem en het angstige innerlijke kind functioneert als een gesloten circuit waar je gemakkelijk in vastraakt. Het ene moment ben je zelf de veroordelende stem die kritiek uit, het volgende moment val je samen met het kind dat de boodschap ontvangt. Soms wisselen deze posities zo snel dat ze nauwelijks te onderscheiden zijn.
Casus: Trudy schildert wat ze niet kan zeggen
Trudy, hbo-docent en moeder van twee jonge kinderen, kwam met een burn-out, onzekerheid en een neiging tot depressie in therapie. Ze groeide op met een narcistische moeder die haar regelmatig de mond snoerde of negeerde. Haar kracht en woede raakten ingekapseld en uitten zich vooral in hard werken en controle houden. Doordat haar identificatie met de innerlijke criticus en met het angstige kind razendsnel wisselden, kon ze de twee posities niet meer uit elkaar houden – met als gevolg frustratie en onverdraagzaamheid richting haar eigen kinderen, gevolgd door de eigen kritische gedachte: “Je bent al net als je moeder.”
Toen haar gevraagd werd zich een beeld te vormen van haar moeder tegenover het bange kind, zag ze dat direct voor zich. Thuis schilderde ze het: op het doekje een grote donkere vorm tegenover een klein, lichtgekleurd meisje. Door dat schilderij samen te bekijken, kon Trudy afstand nemen van de dynamiek. Ze ontdekte dat ze niet die veroordelende moeder was, en ook niet het bange meisje dat overtuigd is alles verkeerd te doen. Ze werd milder voor zichzelf en verdraagzamer naar haar kinderen.
Oefening: de innerlijke criticus en het bange kind ervaren
Ga rustig zitten, voel je zitbotjes en grond jezelf, afgestemd op je verticale oriëntatie. Leef je vervolgens in in de innerlijke criticus: hoe voelt het om die macht en autoriteit te bezitten? We keuren dat meestal af, maar het mag er zijn – het toelaten van dat gevoel helpt om de aantrekkingskracht van macht te begrijpen. Laat die verbinding daarna los, grond jezelf opnieuw en leef je in in het hulpeloze kind. Hoe is het om dát te ervaren?
Van inzicht naar bevrijding
Zitten en gronden schept de afstand die nodig is om uit het gesloten circuit tussen criticus en kind te stappen. Onderzoek naar deze twee polen geeft inzicht en werkt bevrijdend. Wie eenmaal doorziet hoe de verinnerlijkte kritische ouder en het angstige kind samenspelen, kan van daaruit verder afdalen naar het onbewuste – naar de kracht, de verleiding en de intelligentie van onze diepere instincten.
Dit artikel is een boekfragment uit Langs de weg van het hart van Lenie van Schie, coach, GZ-psycholoog en auteur. Meer informatie: www.samsarabooks.com.
