Wanneer buikklachten medisch moeten worden onderzocht

Vrijwel iedereen heeft weleens buikpijn en in de meeste gevallen gaat het vanzelf weer over. Toch kunnen buikklachten ook een signaal zijn van iets dat medische aandacht verdient, en juist bij aanhoudende of afwijkende klachten is het belangrijk om niet te lang te wachten met het inschakelen van een arts. Een grote Canadese studie uit 2022, gepubliceerd in BMJ Open Gastroenterology, liet zien dat bij jongere mensen met dikkedarmkanker de diagnose vaak pas na een aanzienlijke vertraging wordt gesteld, mede doordat buikklachten aanvankelijk niet serieus genoeg worden genomen. Dit artikel bespreekt welke alarmsignalen bij buikpijn aanleiding geven om een arts te raadplegen, wat dat onderzoek concreet liet zien, en hoe je zelf onnodige vertraging kunt voorkomen.

Buikpijn kan tientallen oorzaken hebben, variërend van onschuldige en tijdelijke problemen zoals een opgeblazen gevoel, verstopping of een virale darminfectie, tot aandoeningen die dringend behandeld moeten worden, zoals een blindedarmontsteking, een galsteenaanval, een darmobstructie of, zeldzamer, kanker. Wat de klachten met elkaar gemeen hebben, is dat ze voor de persoon zelf in het begin vaak niet goed van elkaar te onderscheiden zijn. Volgens de Mayo Clinic is de locatie, de ernst en het beloop van de pijn belangrijke aanwijzingen: plotselinge, hevige pijn die in korte tijd verergert, vraagt om een andere aanpak dan mild, wisselend ongemak dat al maanden speelt.

Een aantal signalen bij buikklachten geldt als reden om niet af te wachten en op korte termijn medisch advies in te winnen. Dit zijn onder meer: onverklaard gewichtsverlies, bloed in de ontlasting of zwarte, teerachtige ontlasting, aanhoudend braken, een duidelijke en aanhoudende verandering van het ontlastingspatroon, aanhoudende koorts in combinatie met buikpijn, een harde en pijnlijke buik bij aanraking, en buikpijn die ’s nachts wakker houdt of geleidelijk erger wordt in plaats van vermindert. Ook buikpijn bij een eerdere buikoperatie, bij zwangerschap, of bij mensen ouder dan vijftig jaar met nieuwe, aanhoudende klachten verdient extra aandacht. Acute, hevige pijn die plotseling opkomt, gepaard gaat met een strakke of plankharde buik, of optreedt na een ongeval, is een reden om direct medische hulp te zoeken in plaats van te wachten op een reguliere afspraak.

Dat het negeren of onderschatten van buikklachten reële gevolgen kan hebben, blijkt uit onderzoek naar vertraging in de diagnose van dikkedarmkanker bij jongere patiënten. Castelo en collega’s analyseerden in een studie gepubliceerd in BMJ Open Gastroenterology in 2022 gegevens van 6.853 mensen onder de vijftig jaar bij wie dikkedarmkanker werd vastgesteld. De onderzoekers brachten in kaart hoeveel tijd er verstreek tussen het eerste optreden van symptomen en de uiteindelijke diagnose.

De resultaten lieten een mediane vertraging zien van 109 dagen, ruim drie en een halve maand, tussen het moment waarop patiënten voor het eerst met klachten kwamen en de definitieve diagnose. Bij een aanzienlijk deel van de patiënten duurde dit traject zelfs nog veel langer. De onderzoekers noemden meerdere factoren die hieraan bijdroegen: bij jongere mensen wordt dikkedarmkanker minder snel overwogen omdat de aandoening van oudsher vooral bij ouderen voorkomt, klachten zoals buikpijn, bloed bij de ontlasting of een veranderd ontlastingspatroon worden bij jongere patiënten vaker eerst toegeschreven aan aambeien, het prikkelbaredarmsyndroom of stress, en zowel patiënten als zorgverleners stellen verder onderzoek daardoor soms te lang uit. Deze bevindingen sluiten aan bij een bredere, wereldwijd waargenomen trend van een toename van dikkedarmkanker bij mensen onder de vijftig, wat het belang onderstreept om aanhoudende buikklachten op elke leeftijd serieus te nemen.

Bij de meeste oorzaken van buikpijn maakt een korte vertraging in diagnose weinig verschil voor de uitkomst. Maar bij een aandoening als dikkedarmkanker, en bij acute problemen zoals een blindedarmontsteking of een darmobstructie, kan tijdverlies leiden tot een verder gevorderd ziektestadium, meer complicaties en een intensievere behandeling. De studie van Castelo en collega’s liet ook zien dat een langere vertraging in de diagnose samenhing met een hoger stadium van de kanker op het moment van ontdekking. Dit betekent niet dat iedereen met buikpijn in paniek moet raken, wel dat aanhoudende of veranderende klachten een reden zijn om door te vragen bij de huisarts, en desnoods een tweede keer terug te komen als klachten aanhouden ondanks een eerste, geruststellende inschatting.

Hoewel de exacte locatie van buikpijn nooit op zichzelf een diagnose oplevert, kan het wel helpen bij het inschatten van de urgentie. Pijn rechtsonder in de buik, zeker als deze verergert bij bewegen of drukken, kan wijzen op een blindedarmontsteking. Pijn rechtsboven, vaak na een vette maaltijd, kan samenhangen met de galblaas. Pijn in het midden of linksonder wordt vaker geassocieerd met darmklachten zoals het prikkelbaredarmsyndroom, divertikelziekte of verstopping, terwijl pijn in de bovenbuik ook vanuit de maag, alvleesklier of zelfs het hart kan komen. Bij vrouwen kunnen onderbuikklachten daarnaast samenhangen met de eierstokken of baarmoeder. Deze vuistregels zijn nuttig om een gesprek met de huisarts te structureren, maar vervangen geen beoordeling: dezelfde locatie kan bij de ene persoon onschuldig zijn en bij de andere op iets ernstigs wijzen.

Onderzoek naar vertraging in diagnose, zoals de studie van Castelo en collega’s, wijst niet alleen naar zorgverleners maar ook naar het gedrag van patiënten zelf. Buikklachten en veranderingen in het toiletpatroon zijn onderwerpen waar mensen soms lang over zwijgen uit gêne, of die ze wegverklaren als stress, iets verkeerd gegeten, of “gewoon de leeftijd”. Bij jongere mensen speelt bovendien mee dat kanker simpelweg niet als eerste gedachte opkomt, wat ertoe kan leiden dat men zelf ook langer wacht voordat er een afspraak wordt gemaakt. De onderzoekers benadrukken dat zowel bewustwording bij het publiek als alertheid bij zorgverleners nodig zijn om de vertraging terug te dringen: patiënten die hun klachten helder en zonder terughoudendheid bespreken, en artsen die aanhoudende buikklachten bij elke leeftijd serieus nemen in plaats van automatisch toe te schrijven aan onschuldige oorzaken.

Bij milde, kortdurende buikpijn zonder alarmsymptomen is afwachten en zelfzorg vaak voldoende: rust, voldoende drinken, en aanpassing van de voeding. Neem contact op met de huisarts bij klachten die langer dan een paar dagen aanhouden, geleidelijk verergeren, gepaard gaan met onverklaard gewichtsverlies, een blijvende verandering van het ontlastingspatroon, of bloed in de ontlasting. Zoek direct spoedeisende hulp bij plotselinge, hevige buikpijn, een plankharde buik, aanhoudend braken waarbij niets binnenblijft, tekenen van shock zoals duizeligheid en een snelle hartslag, of buikpijn na een ernstig ongeval. Twijfel je of iets spoed heeft, dan is bellen met de huisartsenpost of de alarmlijn altijd een veiligere keuze dan afwachten.

1. Castelo M, Hallet J, Zuk V, et al. Impact of time-to-diagnosis on survival in young-onset colorectal cancer: a population-based cohort study. BMJ Open Gastroenterology. 2022. Bron bekijken
2. Mayo Clinic. Abdominal pain: When to see a doctor. Bron bekijken