Acupunctuur bij chronische vermoeidheid: signalen uit onderzoek

Acupunctuur bij chronische vermoeidheid wordt door veel mensen met ME/CVS overwogen als aanvulling op reguliere zorg.

Van de complementaire behandelvormen die mensen met ME/CVS overwegen, is acupunctuur een van de bekendste, en tegelijk een van de behandelingen waarover in de reguliere geneeskunde het meest wordt getwist.

Dit artikel bekijkt de traditie, het beschikbare onderzoek, en de praktische invulling van een behandeling voor iemand met een sterk beperkte belastbaarheid, inclusief de aanpassingen die daarvoor nodig zijn ten opzichte van een reguliere acupunctuurbehandeling.

Acupunctuur, het inbrengen van dunne naalden op specifieke punten van het lichaam, maakt al meer dan tweeduizend jaar deel uit van de Traditionele Chinese Geneeskunde (TCG).

Binnen dat systeem wordt vermoeidheid geduid als een verstoring van qi (levensenergie) en van de balans tussen de organen, met name milt en nieren, die in de TCG een centrale rol spelen bij energie en herstel.

Voor westerse acupunctuurbeoefenaars ligt de verklaring vaker bij effecten op het zenuwstelsel, de doorbloeding en ontstekingsprocessen, mechanismen die deels overlappen met wat er bij ME/CVS misgaat.

Dat ME/CVS onder meer gepaard gaat met een verstoorde immuunrespons en subtiele ontstekingsprocessen (zoals eerder in dit dossier beschreven) maakt acupunctuur op papier een plausibele aanvullende behandeling: uit ander onderzoek is bekend dat acupunctuur ontstekingsmarkers en de activiteit van het autonome zenuwstelsel kan beïnvloeden.

Dierstudies en kleinschalig humaan onderzoek laten bijvoorbeeld zien dat naaldstimulatie op specifieke punten gepaard kan gaan met een afname van pro-inflammatoire cytokines en een toename van parasympathische activiteit, precies de twee systemen die bij ME/CVS uit balans lijken te zijn.

De twee verklaringsmodellen, het energetische model van de TCG en het neurofysiologische model van de westerse geneeskunde, hoeven elkaar niet uit te sluiten.

Veel hedendaagse acupuncturisten in Nederland combineren beide talen: ze werken met de traditionele puntenleer en diagnostiek, maar leggen aan cliënten uit wat er, voor zover bekend, fysiologisch gebeurt tijdens een behandeling.

Voor cliënten die weinig ophebben met de energetische taal van qi en meridianen, is dat een prettige middenweg: de behandeling zelf blijft grotendeels hetzelfde, maar de uitleg sluit aan bij een westers referentiekader.

De belangstelling voor acupunctuur bij chronische vermoeidheid groeit mede doordat reguliere behandelopties voor ME/CVS beperkt zijn.

Ondanks de discussie erover blijft acupunctuur bij chronische vermoeidheid een van de meest gekozen complementaire behandelingen bij ME/CVS.

Het aantal gerandomiseerde studies specifiek naar acupunctuur bij ME/CVS is beperkt, en de kwaliteit ervan wisselt sterk.

Een systematische review van Wang en collega’s, die meerdere Chinese en internationale trials samenbracht, concludeerde dat acupunctuur in sommige studies leidde tot een afname van vermoeidheidsscores vergeleken met geen behandeling of met reguliere zorg alleen.

Tegelijk merkten de auteurs op dat veel van de onderliggende studies klein waren, methodologisch zwak (bijvoorbeeld zonder adequate blindering) en voornamelijk uit één taalgebied afkomstig, allemaal factoren die de betrouwbaarheid van de bevindingen beperken.

Een lastig punt bij acupunctuuronderzoek in het algemeen is het ontwerpen van een goede placebocontrole: bij “shamacupunctuur” (oppervlakkig prikken of niet-werkzame punten) ervaren deelnemers soms ook een fysieke sensatie, wat het onderscheid tussen een specifiek effect van acupunctuur en een niet-specifiek effect (aandacht, verwachting, aanraking) vertroebelt.

Cochrane-reviews naar acupunctuur bij andere vermoeidheidsgerelateerde aandoeningen, zoals kankergerelateerde vermoeidheid, laten vergelijkbare conclusies zien: mogelijk gunstig effect, maar het bewijs is nog niet sterk genoeg om harde uitspraken te doen.

Deze beperkingen betekenen niet dat acupunctuur zonder waarde is, maar wel dat claims over genezing of gegarandeerde verbetering niet worden ondersteund door de huidige onderzoeksbasis.

Wat wél consistent terugkomt in het onderzoek, ook bij lagere-kwaliteitsstudies, is dat deelnemers de behandeling als prettig en ontspannend ervaren, en dat bijwerkingen zeldzaam en doorgaans mild zijn (lichte blauwe plekken of kortdurende gevoeligheid op de prikplek).

Dat gunstige veiligheidsprofiel is op zichzelf een relevante overweging voor mensen die al met een kwetsbaar lichaam te maken hebben.

Voor mensen die twijfelen tussen verschillende complementaire behandelvormen kan het nuttig zijn te weten dat acupunctuur zich, in vergelijking met bijvoorbeeld ademhalingstherapie of mindfulness, onderscheidt door de passieve rol van de cliënt tijdens de sessie zelf: er wordt geen actieve inspanning of concentratie gevraagd, wat voor sommige mensen met een zwaar beperkte energiereserve juist een voordeel is.

Anderen ervaren het stilliggen met naalden juist als een fysieke belasting op zich, zeker als dat gepaard gaat met een ongemakkelijke houding, een reden te meer om bij de eerste sessie goed te communiceren over comfort en houding.

Onderzoekers wijzen er daarnaast op dat het placebo-effect bij acupunctuur niet zomaar als “nep” moet worden weggezet.

De aandacht, de rust van een sessie, het gevoel serieus genomen te worden door een behandelaar die de tijd neemt voor een uitgebreide intake, dit zijn stuk voor stuk factoren die bij een aandoening als ME/CVS, waarbij patiënten vaak lang niet gehoord zijn, een reëel positief effect kunnen hebben op het welbevinden, los van het specifieke werkingsmechanisme van de naald zelf.

Voor de individuele patiënt is dat onderscheid tussen specifiek en niet-specifiek effect overigens minder relevant dan voor de onderzoeker: als iemand zich merkbaar beter voelt na een reeks behandelingen, telt dat resultaat, ongeacht het precieze mechanisme erachter.

Een netwerk-meta-analyse naar acupunctuur bij chronische vermoeidheid, gebaseerd op 51 gerandomiseerde onderzoeken met ruim 3400 patiënten, wijst op mogelijke voordelen voor vermoeidheid, al blijft de bewijskwaliteit laag.

Een acupunctuurbehandeling bij vermoeidheidsklachten begint doorgaans met een uitgebreide intake, waarin niet alleen naar de vermoeidheid zelf wordt gevraagd, maar ook naar slaap, spijsvertering, menstruatiecyclus (bij vrouwen), stemming en tongdiagnose, een in de TCG gebruikelijke manier om de conditie van organen te beoordelen.

Op basis daarvan kiest de behandelaar een individueel puntenpatroon, dat gedurende het traject kan wijzigen naarmate klachten verschuiven of nieuwe aandachtspunten naar voren komen.

Deze uitgebreide, op de hele persoon gerichte intake wordt door veel cliënten als prettig ervaren, juist omdat ze in de reguliere zorg vaak het gevoel hebben gehad dat er alleen naar losse klachten werd gekeken.

Voor mensen met ME/CVS is een belangrijk praktisch punt dat de behandeling zelf niet te belastend mag zijn: lang stilzitten of liggen in een ongemakkelijke houding, of een sessie die net te veel prikkels geeft, kan een terugval uitlokken.

Ervaren behandelaars stemmen de sessieduur en frequentie daarom af op de belastbaarheid van de patiënt, met kortere en minder frequente behandelingen dan bij andere indicaties gebruikelijk is, bijvoorbeeld één keer per twee weken in plaats van wekelijks, met ruimte om af te zeggen zonder verplichting wanneer een slechte periode dat vraagt.

Vervoer naar de praktijk is voor veel mensen met ernstige ME/CVS al een aanzienlijke opgave.

Sommige acupuncturisten bieden daarom aan huis behandelingen aan voor patiënten die niet kunnen reizen, al is dit niet overal beschikbaar en kan het de kosten verhogen.

Bij het kiezen van een behandelaar is het zinvol expliciet te vragen naar ervaring met ME/CVS of vergelijkbare energiebeperkende aandoeningen.

De reactie op een sessie kan bovendien vertraagd optreden, net als bij fysieke inspanning.

Sommige patiënten voelen zich direct na een behandeling ontspannen, maar merken pas een dag later een lichte terugval, een fenomeen dat overeenkomt met de eerder beschreven postexertionele malaise.

Ervaren behandelaars houden hier rekening mee door de eerste sessies bewust kort en licht te houden, en pas op te bouwen in intensiteit als blijkt dat het lichaam dat verdraagt, met voldoende hersteltijd tussen de sessies in.

In de praktijk wordt acupunctuur bij chronische vermoeidheid meestal ingezet als onderdeel van een breder behandelplan, niet als op zichzelf staande oplossing.

Veel mensen die acupunctuur bij chronische vermoeidheid overwegen, doen dit pas nadat andere behandelingen onvoldoende verlichting hebben gegeven.

Een ervaren behandelaar zal bij acupunctuur bij chronische vermoeidheid altijd eerst uitgebreid de voorgeschiedenis en huidige klachten in kaart brengen.

Acupunctuur is relatief veilig wanneer het wordt uitgevoerd door een goed opgeleide behandelaar met steriele, wegwerpbare naalden, het risico op ernstige complicaties is laag.

Grootschalig veiligheidsonderzoek onder duizenden behandelingen laat zien dat ernstige bijwerkingen, zoals een geklapte long door een verkeerd geplaatste naald, zeer zeldzaam zijn en vrijwel uitsluitend voorkomen bij onvoldoende opgeleide behandelaars die buiten een erkend register werken.

Dat maakt de keuze voor een gediplomeerde, geregistreerde acupuncturist niet alleen een kwaliteitskwestie, maar ook een concrete veiligheidsoverweging.

Voor mensen met ME/CVS die op zoek zijn naar aanvullende ondersteuning naast pacing en medische begeleiding, kan het een optie zijn om te proberen, met realistische verwachtingen: de huidige onderzoeksbasis rechtvaardigt hoop, geen belofte.

Overleg vooraf met de huisarts blijft aan te raden, zeker bij gebruik van bloedverdunners of een verminderde weerstand.

Zoals bij de meeste complementaire behandelingen in dit dossier geldt: het is zinvol om voor jezelf een duidelijk, meetbaar doel te formuleren voordat een traject begint, bijvoorbeeld minder ochtendstijfheid, een stabielere slaap, of minder hartkloppingen bij opstaan, en na een afgesproken aantal sessies te evalueren of die verbetering daadwerkelijk optreedt.

Dat voorkomt dat een behandeling eindeloos wordt voortgezet zonder dat helder is of het daadwerkelijk iets oplevert, iets wat voor mensen met een beperkte energie- en financiële ruimte extra belangrijk is.

Controleer ten slotte of een behandelaar aangesloten is bij een erkende beroepsvereniging zoals de NVA, en of de behandeling (deels) wordt vergoed vanuit een aanvullende zorgverzekering. Een aangesloten lidmaatschap zegt niets over de effectiviteit van de behandeling zelf, maar wel iets over de opleiding, hygiëne-eisen en klachtenregeling waaraan de behandelaar zich houdt, relevante zekerheden voor iemand die al kwetsbaar is en niet ook nog met een onzorgvuldige praktijk te maken wil krijgen.

Bronnen

• Wang, T. et al. (2017). “Acupuncture for chronic fatigue syndrome: a systematic review and meta-analysis.” Acupuncture in Medicine, 35(1), 3–10.
• Molassiotis, A. et al. (2012). “The effectiveness of acupuncture for cancer-related fatigue: a systematic review and meta-analysis.” Acta Oncologica, 51(2), 236–247.
• Institute of Medicine (2015). Beyond Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Redefining an Illness. National Academies Press.
• Kaptchuk, T.J. (2002). “Acupuncture: theory, efficacy, and practice.” Annals of Internal Medicine, 136(5), 374–383.
• NVA (Nederlandse Vereniging voor Acupunctuur), beroepsvereniging en kwaliteitsregister voor acupuncturisten in Nederland.

Meer lezen over deze behandelvorm? Bekijk de thema-pagina acupunctuur voor een breder overzicht.

Acupunctuur bij chronische vermoeidheid blijft, ondanks beperkt bewijs, voor sommige patiënten een waardevolle aanvulling.

Of acupunctuur bij chronische vermoeidheid voor iemand zinvol is, hangt sterk af van de individuele situatie en verwachtingen.

Wie twijfelt of acupunctuur bij chronische vermoeidheid past bij de eigen situatie, kan dit het beste eerst bespreken met de behandelend arts.