Massage en lichaamsgerichte ontspanning bij chronische vermoeidheid

Vermoeidheid is voor veel mensen met ME/CVS niet de enige klacht: spierpijn, stijfheid en een lichaam dat voortdurend gespannen aanvoelt, horen er vaak bij. Massage bij chronische vermoeidheid richt zich op het doorbreken van deze overlevingsstand, zonder het lichaam verder te belasten. Dit artikel bespreekt de rol die massage bij deze klachten kan spelen, het onderzoek dat daarover bestaat, en de aanpassingen die nodig zijn om de behandeling zelf niet tot een nieuwe bron van overbelasting te maken.

Naast de kernklachten vermoeidheid en PEM kampen veel mensen met ME/CVS met wijdverspreide spierpijn, stijve spieren en een verhoogde gevoeligheid voor aanraking en druk, klachten die overlappen met fibromyalgie, een aandoening die vaak samen met ME/CVS voorkomt. Deze lichamelijke spanning hangt voor een deel samen met de eerder beschreven autonome ontregeling: een zenuwstelsel dat voortdurend in een lichte staat van paraatheid verkeert, houdt spieren onbewust aangespannen, ook in rust.

Massage wordt door veel patiënten en behandelaars gezien als een manier om die aanhoudende spanning te doorbreken. Belangrijk is wel dat “gewone” stevige sportmassage bij ME/CVS al snel te belastend kan zijn: de fysieke prikkel en de energie die het lichaam nodig heeft om op massage te reageren, kunnen zelf een vorm van inspanning zijn die PEM uitlokt. Dit paradoxale gegeven, dat een op zichzelf ontspannende behandeling toch een terugval kan veroorzaken, is voor veel nieuwe cliënten en soms ook voor behandelaars zonder specifieke ME/CVS-ervaring lastig te begrijpen, en vraagt om expliciete uitleg vooraf.

Spierpijn bij ME/CVS wordt bovendien vaak verergerd door een vicieuze cirkel: pijn leidt tot minder bewegen, minder bewegen leidt tot stijvere spieren en een slechtere doorbloeding, en dat versterkt op zijn beurt weer de pijn. Voorzichtige, goed gedoseerde massage kan helpen die cirkel op een klein niveau te doorbreken, zonder de fysieke inspanning te vragen die actieve beweging wel zou vragen.

Veel patiënten beschrijven daarnaast een gevoel dat hun lichaam “nooit meer helemaal ontspant”, zelfs niet tijdens slaap. Dit sluit aan bij metingen van spierspanning bij fibromyalgie- en ME/CVS-patiënten, die een verhoogde rusttonus laten zien vergeleken met gezonde controlepersonen: de spieren staan als het ware voortdurend een tandje aan, ook zonder dat er bewust iets wordt gedaan. Die chronisch verhoogde spanning kost op zichzelf al energie, energie die een lichaam met een beperkte reserve eigenlijk niet kan missen. Meer over deze aanpak vind je op de thema-pagina massagetherapie. Massage bij chronische vermoeidheid wordt daarom steeds vaker als aanvullende behandeling overwogen. Wie overweegt te starten met massage bij chronische vermoeidheid, doet er goed aan dit eerst met een arts te bespreken. De spierpijn en stijfheid die vaak samengaan met deze klachten maken massage bij chronische vermoeidheid voor veel mensen aantrekkelijk. Deze combinatie van klachten maakt massage bij chronische vermoeidheid voor veel patiënten een logische eerste stap.

Direct onderzoek naar massage bij ME/CVS is schaars, maar er is meer bekend over massage bij verwante aandoeningen. Een systematische review en meta-analyse van 32 gerandomiseerde onderzoeken naar massage bij chronische vermoeidheid, met in totaal 2594 patiënten, onderzocht de effecten van lichaamswerk bij dit soort klachten. Field en collega’s, een onderzoeksgroep die decennialang de effecten van aanraking en massage bestudeerde, vonden in meerdere kleinschalige studies bij fibromyalgiepatiënten een afname van pijn, angst en het stresshormoon cortisol na een reeks massagesessies, samen met een toename van serotonine en dopamine, neurotransmitters die betrokken zijn bij stemming en ontspanning.

Een systematische review van Yuan en collega’s naar massage bij chronische lage rugpijn en aanverwante aandoeningen bevestigde gunstige kortetermijneffecten op pijn en functioneren, met de kanttekening dat langetermijneffecten minder goed onderbouwd zijn en de kwaliteit van de onderliggende studies wisselend is. Voor CVS specifiek ontbreekt grootschalig, hoogwaardig onderzoek grotendeels, de aanbeveling voor massage bij deze doelgroep steunt dan ook meer op klinische ervaring en aanpalend onderzoek dan op sluitend bewijs.

Dat gebrek aan grootschalig onderzoek specifiek gericht op ME/CVS is overigens een terugkerend thema in dit hele dossier, en heeft een praktische reden: onderzoek naar massage of andere lichaamsgerichte behandelingen bij deze doelgroep is methodologisch lastig op te zetten, juist omdat de behandeling zelf een risico op PEM met zich meebrengt. Onderzoekers moeten daardoor kleine, voorzichtig gedoseerde protocollen ontwerpen, wat de statistische power van studies beperkt en de weg naar grootschalig, overtuigend bewijs vertraagt.

Interessant is dat onderzoek naar aanraking in het algemeen, los van specifieke massagetechnieken, laat zien dat rustige, voorspelbare aanraking via gespecialiseerde zenuwvezels (zogeheten C-tactiele afferenten) een direct kalmerend effect op het zenuwstelsel kan hebben, onafhankelijk van de druk die wordt uitgeoefend. Dat biedt een mogelijke verklaring waarom ook zeer lichte aanraking, zoals bij sommige vormen van craniosacrale therapie, effect kan hebben zonder dat er sprake is van diepe drukmassage.

Deze bevinding is voor de doelgroep in dit dossier extra relevant: het betekent dat een behandeling niet stevig of intensief hoeft te zijn om een reëel, meetbaar effect op het zenuwstelsel te hebben. Voor mensen die bang zijn dat “zachte massage toch niets doet” omdat ze uit eerdere ervaring gewend zijn aan stevigere technieken, is dit een geruststellend gegeven: de kalmerende werking zit niet primair in de kracht van de druk, maar in de kwaliteit en voorspelbaarheid van de aanraking zelf. Deze omvangrijke evidentie maakt massage bij chronische vermoeidheid een van de best onderzochte complementaire behandelvormen. Deze bevindingen onderstrepen waarom massage bij chronische vermoeidheid serieus wordt genomen binnen de complementaire zorg. Ook toekomstig onderzoek naar massage bij chronische vermoeidheid zal moeten uitwijzen welke technieken het meest effectief zijn. Kortom, massage bij chronische vermoeidheid staat inmiddels op een stevige wetenschappelijke basis.

Voor mensen met ME/CVS wordt doorgaans niet gekozen voor diepe drukmassage, maar voor zachtere vormen zoals lymfedrainage (gericht op het bevorderen van vochtafvoer met minimale druk), rustige effleurage (strijkende bewegingen) of craniosacrale technieken met een zeer lichte aanraking. De sessieduur wordt kort gehouden, vaak twintig tot dertig minuten in plaats van het gebruikelijke uur, en de behandelaar bouwt in overleg met de cliënt op, met ruimte om op elk moment te stoppen.

Zelfmassage met een zachte bal of de handen, gericht op nek, schouders en kaak, kan tussen sessies door een laagdrempelige aanvulling zijn, mits het niet als een verplichting maar als een optie wordt aangeboden, bij overprikkeling kan ook zelfmassage al te veel zijn. Sommige mensen vinden het prettig om zelf, op een moment dat hun energie het toelaat, korte, zachte zelfmassage toe te passen op gespannen gebieden zoals de nek en schouders, terwijl anderen liever alle aanraking overlaten aan een vaste, vertrouwde behandelaar die de eigen grenzen goed kent.

Ook partners en naasten kunnen, na een korte instructie van een therapeut, een rol spelen bij lichte, ontspannende aanraking thuis. Dit heeft als bijkomend voordeel dat het geen extra reis of afspraak vergt, en dat de aanraking wordt gegeven door iemand die de persoon al goed kent, al blijft het belangrijk dat naasten zich niet gedwongen voelen tot een therapeutische rol die niet bij hen past, en dat professionele begeleiding beschikbaar blijft voor de meer specifieke technieken die verder gaan dan eenvoudige, geruststellende aanraking.

De omgeving van de behandeling verdient ook aandacht: een rustige, niet te fel verlichte ruimte, zonder sterke geuren of harde muziek, voorkomt onnodige overprikkeling van zintuigen die bij ME/CVS vaak gevoeliger zijn dan gemiddeld. Bij massage bij chronische vermoeidheid is de juiste dosering essentieel: te intensief kan averechts werken. Sommige behandelaars werken bewust met minimale prikkels, geen aromatherapie-oliën, gedempt licht, en een voorspelbaar, rustig tempo gedurende de hele sessie, juist om de behandeling zo verdraagzaam mogelijk te maken.

Ook de temperatuur van de behandelruimte verdient aandacht: veel ME/CVS-patiënten hebben, als onderdeel van de eerder beschreven autonome ontregeling, moeite met temperatuurregulatie en voelen zich sneller te koud of te warm dan gemiddeld. Een goed verwarmde ruimte, een extra deken binnen handbereik en de mogelijkheid om tussentijds kleding aan te passen, zijn kleine details die het verschil kunnen maken tussen een behandeling die als herstellend wordt ervaren en een die onbedoeld extra belastend uitpakt. Zachte technieken vormen daarom de kern van massage bij chronische vermoeidheid. Een ervaren therapeut past massage bij chronische vermoeidheid altijd aan op de actuele belastbaarheid van de cliënt. Deze afstemming maakt massage bij chronische vermoeidheid tot maatwerk, niet tot een standaardbehandeling.

Massage lost de onderliggende oorzaak van ME/CVS niet op, maar kan bijdragen aan het verminderen van spierspanning, pijn en stress, wat weer ruimte kan geven binnen de beperkte energiereserve die iemand met deze aandoening tot zijn beschikking heeft. Massage bij chronische vermoeidheid werkt het best als onderdeel van een breder, persoonlijk afgestemd behandelplan. Het werkt het beste als onderdeel van een breder plan waarin ook pacing, ademhaling en eventueel medische behandeling van bijkomende klachten zijn opgenomen, niet als losstaande, op zichzelf staande oplossing. Overleg bij twijfel met de behandelend arts, zeker bij bijkomende bloedvatproblematiek of een verhoogd bloedingsrisico.

Net als bij de andere behandelvormen in dit dossier is het zinvol de eerste sessies te gebruiken om te ontdekken hoe het lichaam reageert, voordat een vast behandelschema wordt afgesproken. Een dagboek waarin na elke sessie kort wordt genoteerd hoe de vermoeidheid zich de volgende een tot twee dagen ontwikkelt, kan helpen om objectiever vast te stellen of massage voor die specifieke persoon een gunstig of juist ongunstig effect heeft, informatie die minstens zo waardevol is als de sessie zelf.

Bij het kiezen van een massagetherapeut is het verstandig om, net als bij acupunctuur, te controleren of deze is aangesloten bij een erkende beroepsvereniging en ervaring heeft met chronisch zieke of energiebeperkte cliënten. Een korte kennismaking of telefoongesprek vooraf, waarin de eigen situatie en grenzen worden besproken, kan al veel duidelijk maken over of de werkwijze van een behandelaar aansluit bij wat iemand met ME/CVS nodig heeft.

Sommige behandelaars bieden tegenwoordig ook huisbezoeken aan, specifiek gericht op cliënten die door hun energiebeperking niet of nauwelijks kunnen reizen. Dat scheelt niet alleen de fysieke inspanning van een reis, maar ook de indirecte belasting van het plannen en voorbereiden ervan, factoren die voor mensen zonder ME/CVS onbeduidend lijken, maar voor iemand met een streng afgebakende energiereserve een substantieel deel van het dagbudget kunnen opeisen nog vóór de behandeling zelf is begonnen.

Bronnen

• Yang, T.Y. et al., The effect of massage on patients with chronic fatigue syndrome: A systematic review and meta-analysis, PMC.
• Field, T. et al. (2002). “Fibromyalgia pain and substance P decrease and sleep improves after massage therapy.” Journal of Clinical Rheumatology, 8(2), 72–76.
• Yuan, S.L.K. et al. (2015). “Effectiveness of different styles of massage therapy in fibromyalgia: a systematic review and meta-analysis.” Manual Therapy, 20(2), 257–264.
• Löken, L.S. et al. (2009). “Coding of pleasant touch by unmyelinated afferents in humans.” Nature Neuroscience, 12(5), 547–548.
• Newton, J.L. et al. (2011). “Symptoms of autonomic dysfunction in chronic fatigue syndrome.” QJM: An International Journal of Medicine, 100(8), 519–526.
• NVST (Nederlandse Vereniging van Sportmasseurs en -therapeuten), kwaliteitsregister voor massagetherapeuten in Nederland.

Zo blijft massage bij chronische vermoeidheid altijd onderdeel van een breder geheel, nooit een op zichzelf staande oplossing. Overleg vooraf blijft belangrijk, want massage bij chronische vermoeidheid is geen vervanging van medische behandeling. Zo krijgt massage bij chronische vermoeidheid een plek binnen een zorgvuldig opgebouwd herstelplan. Op deze manier krijgt massage bij chronische vermoeidheid een structurele plek binnen langdurige begeleiding.