Wanneer angst- of paniekklachten professionele hulp vragen

Professionele hulp bij angstklachten is niet altijd meteen nodig, maar dit dossier heeft laten zien wat complementaire zorg kan betekenen naast de behandeling van angst- en paniekklachten.

Dat begint echter pas nadat duidelijk is met welk soort klacht iemand te maken heeft, en nadat lichamelijke oorzaken die zich als angst kunnen voordoen, zijn overwogen.

Dit afsluitende artikel zet op een rij wanneer angst nog bij het gewone leven hoort en wanneer een stoornis in beeld komt, welke lichamelijke en psychische oorzaken een huisarts nagaat, en bij welke signalen directe actie nodig is.

Angst is op zichzelf geen aandoening, maar een van de meest fundamentele en nuttige emoties die een mens heeft: een alarmsysteem dat waarschuwt voor gevaar en het lichaam voorbereidt om te vluchten, te vechten, of te bevriezen.

Iedereen kent angst voor een tentamen, een sollicitatiegesprek of een onzekere medische uitslag, en die spanning is functioneel: ze scherpt de aandacht en mobiliseert energie precies op het moment dat die nodig is.

Het probleem ontstaat pas wanneer dit alarmsysteem te vaak, te heftig of zonder aanwijsbare aanleiding afgaat, en wanneer de angst zelf het dagelijks leven ernstiger gaat beperken dan de dingen waar iemand oorspronkelijk bang voor was.

De DSM-5, het internationale classificatiesysteem voor psychische aandoeningen, onderscheidt op basis van dit principe een aantal specifieke angststoornissen: de paniekstoornis, gekenmerkt door terugkerende, onverwachte paniekaanvallen; de gegeneraliseerde angststoornis, met aanhoudend, moeilijk te controleren piekeren over uiteenlopende onderwerpen; sociale angststoornis, waarbij de angst zich specifiek richt op beoordeling door anderen; en diverse specifieke fobieën.

Onderzoek van De Graaf en collega’s (2012), gebaseerd op de grote Nederlandse NEMESIS-2-studie, laat zien dat op enig moment in het leven bijna een op de vijf Nederlanders te maken krijgt met een angststoornis, wat angstklachten tot een van de meest voorkomende psychische problemen in Nederland maakt.

Het verschil tussen “normale” angst en een angststoornis zit niet zozeer in de aard van het gevoel zelf, dat bij iedereen vergelijkbaar aanvoelt, maar in de mate waarin de angst in verhouding staat tot de situatie, hoelang de klachten aanhouden, en hoezeer ze het functioneren belemmeren.

Angst die weken tot maanden aanhoudt, die opduikt zonder duidelijke aanleiding, of die vermijding van steeds meer situaties tot gevolg heeft, het openbaar vervoer, sociale bijeenkomsten, de sportschool, verdient een gerichte beoordeling, ook als de klachten mild lijken te beginnen.

Onbehandeld neigen angstklachten er bovendien toe zich geleidelijk uit te breiden naar meer situaties, doordat vermijding op de korte termijn opluchting geeft maar op de lange termijn de angst juist in stand houdt en versterkt.

Het inschakelen van professionele hulp bij angstklachten hoeft niet te wachten tot een crisismoment: eerder starten voorkomt vaak dat klachten verergeren.

Het zoeken van professionele hulp bij angstklachten begint vaak met een simpel gesprek, zonder dat meteen een uitgebreid behandeltraject nodig is.

Voordat een angststoornis als diagnose wordt gesteld, is het belangrijk dat lichamelijke aandoeningen die zich kunnen voordoen als angst of paniek, zijn overwogen.

Een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie) kan hartkloppingen, rusteloosheid, transpireren en een gejaagd gevoel geven dat sterk lijkt op een paniekaanval, en wordt met eenvoudig bloedonderzoek opgespoord.

Ook hartritmestoornissen, zoals boezemfibrilleren, kunnen zich uiten als plotselinge hartkloppingen met een gevoel van dreigend onheil, wat zonder nader onderzoek moeilijk van een paniekaanval te onderscheiden is.

Overmatig cafeïnegebruik is een veelvoorkomende, vaak over het hoofd geziene trigger: bij mensen met een verhoogde gevoeligheid kan cafeïne al in normale hoeveelheden hartkloppingen, onrust en zelfs paniekaanval-achtige symptomen uitlokken, vooral wanneer het over de dag heen wordt opgestapeld via koffie, energiedrank en cafeïnehoudende medicatie tegelijk.

Ook nicotine en bepaalde recreatieve middelen, waaronder cannabis met een hoog THC-gehalte, kunnen bij gevoelige personen paniekachtige reacties uitlokken.

Onttrekking aan alcohol of benzodiazepines na langdurig gebruik kan eveneens uitgesproken angst- en paniekklachten geven, wat bij mensen met een voorgeschiedenis van middelengebruik expliciet moet worden nagevraagd.

Een lage bloedsuikerspiegel (hypoglykemie), met name bij mensen met diabetes die insuline of bepaalde bloedsuikerverlagende medicijnen gebruiken, kan zich uiten als trillen, zweten, hartkloppingen en een gevoel van paniek, en is met een eenvoudige bloedsuikermeting snel te bevestigen of uit te sluiten.

Longaandoeningen zoals astma of COPD kunnen door kortademigheid eveneens een paniekgevoel oproepen, waarbij het soms lastig is vast te stellen of de benauwdheid de angst veroorzaakt of andersom versterkt, een wisselwerking die overigens ook bij “zuivere” paniekaanvallen een rol speelt, zoals eerder in dit dossier bij het artikel over ademhalingstechnieken werd besproken.

Zeldzamer, maar het vermelden waard, is het feochromocytoom, een zeldzame tumor van de bijnier die adrenaline in stoten kan vrijmaken en daarmee plotselinge episodes van hartkloppingen, transpireren en angst kan veroorzaken; vanwege de zeldzaamheid wordt hier niet standaard op getest, maar bij aanhoudende, atypische episodes kan een arts dit alsnog overwegen.

Diverse medicijnen kunnen angstklachten als bijwerking hebben of verergeren, waaronder sommige astmamedicatie, corticosteroïden, schildklierhormoonpreparaten en bepaalde middelen tegen ADHD.

Een volledig medicatie- en supplementenoverzicht meenemen naar het gesprek met de huisarts helpt om deze mogelijke oorzaak grondig te kunnen nagaan, zeker wanneer de angstklachten samenvallen met het starten van een nieuw middel.

Volgens het Amerikaanse National Institute of Mental Health is professionele hulp bij angstklachten aangewezen zodra de klachten wekenlang aanhouden en het dagelijks functioneren belemmeren.

Daarnaast blijkt professionele hulp bij angstklachten effectiever te zijn naarmate iemand sneller de stap zet, in plaats van maandenlang te wachten.

Angstklachten gaan vaak samen met, of lijken op, andere psychische aandoeningen, wat zorgvuldige diagnostiek belangrijk maakt.

Een depressie gaat regelmatig gepaard met piekeren en gespannenheid, en omgekeerd ontwikkelen mensen met langdurige angstklachten vaak ook somberheidsklachten, de twee aandoeningen komen bij ongeveer de helft van de mensen die een van beide hebben, in enige mate samen voor.

Het onderscheid is klinisch relevant, omdat de behandelvolgorde en -nadruk kunnen verschillen, ook al overlappen de effectieve behandelvormen, zoals cognitieve gedragstherapie, voor een belangrijk deel.

Ook posttraumatische stressstoornis (PTSS) en obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) kennen uitgesproken angstcomponenten, maar vragen een eigen, specifiek op het onderliggende mechanisme gerichte behandelaanpak die verschilt van de aanpak bij paniekstoornis of gegeneraliseerde angst.

Bij PTSS staat vaak een concrete, doorleefde gebeurtenis centraal die het angstsysteem blijvend heeft ontregeld, terwijl OCS wordt gekenmerkt door terugkerende, opdringerige gedachten (obsessies) die dwangmatig gedrag (compulsies) uitlokken om de bijbehorende angst te verminderen.

Een zorgvuldige intake door een huisarts of GGZ-behandelaar brengt dit onderscheid doorgaans aan het licht, onder meer door gericht te vragen naar het beloop van de klachten, mogelijke uitlokkende gebeurtenissen, en het patroon van vermijding of dwanghandelingen dat iemand vertoont.

De Nederlandse GGZ Standaarden bieden voor elk van deze aandoeningen een specifieke zorgstandaard, met richtlijnen voor diagnostiek en behandeling die zijn gebaseerd op het best beschikbare onderzoek.

Deze standaarden benadrukken doorgaans een gefaseerde aanpak: bij lichte tot matige klachten wordt vaak eerst gekozen voor begeleide zelfhulp of kortdurende psychologische behandeling, terwijl bij ernstiger of langduriger klachten intensievere vormen van psychotherapie of, waar aangewezen, medicatie worden ingezet, meestal in combinatie met elkaar.

Het zoeken naar professionele hulp bij angstklachten wordt vaak uitgesteld uit schaamte of onzekerheid, terwijl vroege herkenning juist bijdraagt aan een beter herstel.

Huisartsen kunnen doorverwijzen naar gespecialiseerde zorg wanneer professionele hulp bij angstklachten nodig blijkt na een eerste inventarisatie.

Zoek beoordeling door een huisarts bij: angst- of paniekklachten die langer dan enkele weken aanhouden, angst die gepaard gaat met vermijding van steeds meer situaties of activiteiten, paniekaanvallen die frequenter worden of niet meer aan een duidelijke aanleiding zijn te koppelen, en angstklachten die het functioneren op werk, school of in relaties merkbaar beperken.

Ook lichamelijke klachten die bij een eerste paniekaanval optreden, met name pijn op de borst, uitstraling naar de arm of kaak, of ernstige kortademigheid, verdienen bij twijfel altijd eerst medische beoordeling, al was het maar om een hartprobleem met zekerheid uit te sluiten voordat de klachten als paniek worden geduid.

Zoek direct contact bij gedachten aan zelfdoding of zelfbeschadiging, of bij een gevoel dat het leven niet meer waard is om te leven: dit is, ook wanneer de aanleiding angst of paniek lijkt te zijn, altijd een reden om zonder uitstel contact op te nemen met de huisarts, de huisartsenpost buiten kantooruren, of, in Nederland, met 113 Zelfmoordpreventie.

Angstklachten die zo ernstig worden dat iemand het gevoel heeft de controle over het eigen leven kwijt te raken, verdienen dezelfde urgentie, ook zonder dat er sprake is van directe suïcidale gedachten.

De huisarts is voor de meeste mensen de aangewezen eerste ingang, eventueel met verwijzing naar een praktijkondersteuner GGZ (POH-GGZ) voor een eerste, laagdrempelig gesprek, of naar de gespecialiseerde GGZ bij ernstiger of complexere klachten.

Het kan voor patiënten helpen om voorafgaand aan een consult een overzicht bij te houden van de klachten: wanneer de angst of paniek meestal opkomt, welke lichamelijke sensaties daarbij horen, welke situaties worden vermeden, en welke invloed dit heeft op werk, sociale contacten en dagelijks functioneren.

Zo’n overzicht helpt de huisarts om gerichter door te vragen en voorkomt dat waardevolle informatie tussen de bedrijven door verloren gaat in een kort consult van doorgaans tien minuten.

Complementaire behandelingen zoals besproken in dit dossier zijn het meest zinvol ná deze beoordeling, als aanvulling op, niet als vervanging van, reguliere diagnostiek en bewezen effectieve zorg. Een combinatie van zorgvuldige medische en psychologische begeleiding en, waar dat past bij de persoon, complementaire ondersteuning zoals mindfulness, ademhalingstherapie, acupunctuur, ayurvedische adaptogenen, massage of tekentherapie, biedt voor veel mensen met angst- en paniekklachten de meest realistische weg naar een rustiger en vrijer leven.

Bronnen

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5).
• De Graaf, R. et al. (2012). “De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking: NEMESIS-2.” Trimbos-instituut.
• GGZ Standaarden, Zorgstandaard Angstklachten en angststoornissen. Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGZ.
• NHG-Standaard Angst. Nederlands Huisartsen Genootschap.
• Klein, D.F. (1993). “False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions: an integrative hypothesis.” Archives of General Psychiatry, 50(4), 306–317.

Meer lezen over complementaire ondersteuning? Bekijk de thema-pagina complementair algemeen voor een breder overzicht.

Uiteindelijk is professionele hulp bij angstklachten een teken van zelfzorg, niet van zwakte.

Wie twijfelt of professionele hulp bij angstklachten nu al aan de orde is, kan dit het beste eerst bespreken met de huisarts.

Professionele hulp bij angstklachten kan bestaan uit gesprekstherapie, lichaamsgerichte begeleiding of een combinatie daarvan, afhankelijk van wat het beste past.