Hormoontherapie en de overgang

Bij een groot deel van de vrouwen gaat de overgang gepaard met klachten, die het dagelijks leven kunnen verstoren. Bekende overgangsklachten zijn slaapstoornissen, opvliegers en nachtelijk zweten. Er zijn nog heel veel andere overgangsklachten zoals migraine, stemmingswisselingen, slecht concentreren, prikkelbaarheid en depressiviteit, droge huid, droge ogen, vaginale klachten, seksuele veranderingen, blaasontstekingen en incontinentie.

Vanaf de overgang kunnen botontkalking, hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten optreden. De klachten worden veroorzaakt door daling van het hormoon oestrogeen.

• De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen de menopauze doormaken is 51 jaar.
• Jaarlijks hebben ruim 1 miljoen vrouwen in de leeftijd van 40 tot 60 jaar te maken met de overgang.
• 80% heeft daar in meer of mindere mate klachten van.
• Ongeveer 55% van de vrouwen in de overgang heeft last van klachten die hun werk beïnvloeden.
• 36% vindt dat ze minder goed functioneren op het werk door pijnklachten, vermoeidheid of concentratieproblemen.
• 34% van het ziekteverzuim van vrouwen in de leeftijdscategorie van 40 tot 60 jaar is gerelateerd aan overgangsklachten.
• Vrouwen met regelmatige overgangsklachten ervaren ook drie keer zo vaak burn-outklachten.

Van de werknemers in de overgang vindt 36 procent dat zij weleens minder goed functioneren op het werk door bijvoorbeeld pijnklachten, vermoeidheid of concentratieproblemen. Ook beleven zij soms ongemakkelijke situaties op de werkvloer, bijvoorbeeld vanwege opvliegers, stemmingswisselingen of doorlekken (31 procent). Zo’n 13 procent van de vrouwen in de overgang kampt met minder goed functioneren én ongemakkelijke situaties. Verder heeft 2 procent weleens zoveel klachten dat zij zich ziekmelden. Van de werknemers in de overgang ervaart 20 procent hiervan geen gezondheidsklachten (hierna: overgangsklachten) en 25 procent heeft wel overgangsklachten maar ondervindt daarvan geen hinder op het werk.

Met hormoontherapie krijgen vrouwen lage doseringen oestrogeen en progesteron. Voorheen kregen vrouwen in de overgang synthetisch oestrogeen en synthetische progesteron in pilvorm toegediend. Inmiddels is bekend dat het beter is om oestrogeen via de huid toe te dienen, bijvoorbeeld met een spray, gel of pleister, en dan in een vorm die hetzelfde is als het oestrogeen dat je lichaam zelf aanmaakt: bio-identiek oestrogeen. Progesteron wordt nog wel in pilvorm gegeven, maar dan ook de bio-identieke variant. Daarnaast is er ook nog testosteron, dat je als gel op je huid smeert, maar dat wordt niet vaak aan vrouwen voorgeschreven, terwijl ze wel degelijk klachten kunnen ervaren door een tekort eraan.

Behalve dat de dosering van de hormonen per vrouw verschilt, zit er tijdens de verschillende fasen van de overgang ook verschil in het gebruik en de hoeveelheid.

Het belangrijkste voordeel is dat overgangsklachten bijna altijd binnen 2-6 weken volledig verdwijnen. Opvliegers stoppen, maar ook niet-typische overgangsklachten als gewrichtsklachten, hartkloppingen, hoofdpijn, stemmingswisselingen verdwijnen meestal snel. De kans op osteoporose, ernstige botontkalking wordt lager. Het proces van botontkalking dat toeneemt met de leeftijd, wordt namelijk vertraagd. Er is zelfs toename van botdichtheid beschreven door de combinatie van estradiol met progesteron. Er zijn aanwijzingen dat hormoontherapie de kans op hart- en vaatziekten vermindert als met deze therapie wordt begonnen kort na (binnen 10 jaar na) de overgang. Ook zijn er aanwijzingen dat de kans op de ziekte van Alzheimer kleiner wordt.

Hormoontherapie heeft dezelfde bijwerkingen als de pil, maar in mindere mate omdat het een lichter product is. Een onschuldige maar vervelende mogelijke bijwerking, vooral in het begin, is het vasthouden van vocht, waardoor een vrouw last kan krijgen van gespannen borsten, hoofdpijn en soms misselijkheid.

Een andere bijwerking kan onwillekeurig vaginaal bloedverlies (doorbraakbloedingen) zijn. Bij start van de hormoontherapie treedt dit vaak op en dit kan drie tot zes maanden aanhouden. Na drie maanden wordt meestal een echo gemaakt om andere oorzaken uit te sluiten (zoals bv. poliepen of vleesbomen, die zijn bijna altijd onschuldig). Vaak helpt een aanpassing van de dosering of soms wordt overgegaan op een andere toedieningsvorm.

Complicaties na langdurig hormoongebruik zijn:

• Een gering verhoogde kans (wel lager dan bij de anticonceptiepil) om een trombose (bloedpropje in de vaten) te krijgen. Dat geldt voornamelijk wanneer er tabletten geslikt worden; niet als de toedieningsvorm van oestrogeen via de huid is, zoals bij pleisters, spray of gel en/of het natuurlijke progesterontablet.
• Een gering verhoogde kans voor vrouwen >50 jaar, na meer dan 5 jaar gebruik van hormoontherapie om borstkanker te krijgen. Bij vrouwen <50 jaar is er geen risico en is dus controle ook niet nodig. Met sommige types progestageen is er bij langer dan 5 jaar gebruik een licht verhoogde kans op het krijgen van baarmoederkanker. Na stoppen met de medicijnen wordt de kans weer normaal.

In 2023 gebruikten 102.000 vrouwen in de leeftijd van 40 tot en met 60 jaar hormoontherapie voor overgangsklachten. In 2018 waren dat nog 58.000 gebruiksters. Daarmee nam het aantal vrouwen met hormoontherapie in vijf jaar tijd met 76% toe. Vooral in de afgelopen twee jaar nam het aantal gebruiksters toe, met de sterkste groei in 2023 ten opzichte van 2022 (+28%). Dit komt mogelijk door een wijziging van de standaard medio 2022, waarbij meer plaats is ingeruimd voor hormoontherapie.

De cijfers over 2024 laten zien dat de toename van het aantal vrouwen dat hormoontherapie gebruikt nog steeds doorzet. In een jaar tijd is het gebruik van hormoonmedicatie tijdens de overgang met veertig procent gestegen.

Bronnen: www.nvog.nl, www.nporadio1.nl, www.tno.nl, www.catharinaziekenhuis.nl, www.vrouwenindeovergang.nl en Drenth, A. (2025) Het ligt niet aan jou, het is de overgang