Spel als sleutel tot veerkracht: hoe hulpverleners en therapeuten jonge cliënten kunnen ondersteunen

Voor kinderen die ingrijpende ervaringen doormaken, kan het lastig zijn om hun gedachten en emoties te verwoorden. Hoe kun je als hulpverlener of therapeut dan toch effectief contact maken en hen ondersteunen in dit proces? Dit artikel laat zien hoe spel een krachtig middel kan zijn om deze kinderen te helpen hun gevoelens te uiten en veerkracht op te bouwen. Je leest niet alleen waarom spel zo effectief is, maar ook hoe je het zelf kunt inzetten in je werk.

Spel biedt een natuurlijke en veilige manier waarop kinderen hun gevoelens kunnen uiten en verwerken, en het helpt professionals om beter met hen in verbinding te komen. Als psychosociaal rouwtherapeut en speltherapeut werk ik binnen mijn praktijk Maatwerk bij Verlies met kinderen die te maken hebben met ingrijpende verlieservaringen, zoals bijvoorbeeld de suïcide van een dierbare, complexe scheidingen, uithuisplaatsing en migratie. Mijn ervaring leert dat spel niet alleen een uitlaatklep is, maar ook een krachtig hulpmiddel om veerkracht te vergroten, en het werkt daarnaast goed in de samenwerking met het kind.

Casusvoorbeeld: Neem bijvoorbeeld Finn, een jongen van zeven jaar, wiens ouders verwikkeld zijn in een complexe scheiding. Finn trekt zich steeds meer terug en heeft moeite om zijn gevoelens te uiten. Tijdens de speltherapie kiest hij steevast voor het poppenhuis en speelt hij scenario’s waarin een klein poppetje zich verschuilt voor boze stemmen. Dit geeft mij als therapeut inzicht in zijn innerlijke wereld en stelt mij in staat om spelenderwijs in te spelen op zijn emoties. Door middel van symbolisch spel help ik Finn zijn gevoelens te begrijpen en grip te krijgen op zijn situatie.

In juli 2022 presenteerde ik de resultaten van mijn onderzoek Spelend de veerkracht vergroten, kinderen tijdens speltherapie zien en horen ter vergroting van hun veerkracht. Naar aanleiding van dit onderzoek heb ik een paar artikelen geschreven. In deze artikelen beschreef ik hoe speltherapie kan bijdragen aan het versterken van de veerkracht bij kinderen die een complexe scheiding meemaken. Omdat deze kinderen vaak niet goed gezien en gehoord worden, is het van belang dat zij ondersteuning krijgen om met de situatie om te gaan. Speltherapie biedt een veilige ruimte waarin het kind door middel van spel zijn gevoelens en ervaringen kan uiten. Een speltherapeut zet hierbij onder andere creatieve en speelse interventies in, zoals symbolisch spel, rollenspellen en non-verbale expressievormen, om kinderen te helpen emoties te reguleren en copingvaardigheden te ontwikkelen. Uit mijn onderzoek blijkt dat een cliëntgerichte grondhouding, spel als communicatiemiddel en specifieke veerkrachtversterkende interventies bijdragen aan het welzijn van deze kinderen. Deze aanpak helpt hen om stress te reguleren, eigenwaarde op te bouwen en betekenis te geven aan hun ervaringen, wat hun veerkracht vergroot.

Uit onderzoek van de Universiteit van Harvard (2015) blijkt dat veerkracht bij kinderen kan worden versterkt door vier belangrijke pijlers: sociale steun, controle en geloof in eigen kunnen, zelfregulatie en copingvaardigheden, en bronnen van hoop en zingeving. De combinatie van deze pijlers en het inzetten van spel biedt een speelse manier om kinderen te ondersteunen bij het verwerken van moeilijke ervaringen. Hieronder noem ik de pijlers met daarbij praktische toepassingsmogelijkheden toepasbaar voor therapeuten en hulpverleners die met kinderen werken.

Sociale steun is cruciaal voor de emotionele stabiliteit en veerkracht van een kind. In een therapeutische setting kunnen hulpverleners spel inzetten om een veilige en ondersteunende relatie op te bouwen. Ook blijkt uit onderzoek dat speltherapie effectief is bij kinderen met hechtingsproblemen, omdat het een veilige basis biedt waarin ze nieuwe relaties kunnen aangaan en sociale vaardigheden kunnen oefenen.

Praktische toepassing:
– Spiegelend spel: Door het spel van het kind te volgen en te benoemen wat het doet, voelt het zich erkend en begrepen.
– Coöperatief spel: Spel waarbij samenwerking nodig is, versterkt het gevoel van verbondenheid en vertrouwen.

Kinderen die een ingrijpende ervaring hebben meegemaakt, kunnen zich machteloos voelen. Spel geeft hun de mogelijkheid om situaties te beheersen en controle terug te krijgen. Een ander belangrijk aspect is dat spel voorspelbaarheid en controle biedt. In een situatie waarin het kind weinig invloed heeft op de omstandigheden, kan spel een veilige omgeving creëren waarin het wél keuzes kan maken en grip kan krijgen op wat er gebeurt. Dit helpt bij het herstellen van een gevoel van controle en autonomie, wat essentieel is voor veerkracht.

Praktische toepassing:
– Probleemoplossend spel: Spel zoals beweegbanen en puzzels helpen kinderen obstakels te overwinnen en versterken hun zelfvertrouwen.
– Rollenspel: Door het spelen van verschillende rollen kunnen kinderen experimenteren met nieuw gedrag en zelfverzekerder worden.

Casusvoorbeeld: Thomas, een jongen van negen, heeft moeite om beslissingen te nemen en voelt zich vaak machteloos na een traumatische gebeurtenis in zijn gezin. In speltherapie speelt hij graag met bouwstenen, waarin hij steeds een eigen stad bouwt. Wanneer hij ontdekt dat hij zelf de regels van zijn stad mag bepalen, groeit zijn zelfvertrouwen. Door samen verschillende scenario’s te bedenken en obstakels in zijn bouwwerken op te lossen, leert hij dat hij invloed kan uitoefenen op zijn omgeving en keuzes kan maken die hem helpen zich sterker te voelen.

Zelfregulatie is het vermogen om emoties en stress te beheersen. Door spel leren kinderen om te gaan met moeilijke gevoelens en constructieve copingstrategieën te ontwikkelen. Door middel van gestructureerde spelvormen leren deze kinderen beter omgaan met prikkels, sociale interacties en zelfregulatie. Speltherapie biedt hun een gecontroleerde omgeving waarin ze vaardigheden kunnen ontwikkelen die hen helpen in het dagelijks leven.

Praktische toepassing:
– Sensorisch spel: Materialen zoals zand, water of klei helpen kinderen spanning los te laten en tot rust te komen.
– Emotiekaarten of gezichten tekenen: Dit helpt kinderen om hun gevoelens te herkennen en te benoemen.

Zingeving en hoop helpen kinderen betekenis te geven aan hun ervaringen en vooruit te kijken naar een positieve toekomst. Uit onderzoek blijkt dat speltherapie kan bijdragen aan de verwerking van stress en trauma door kinderen de mogelijkheid te geven hun ervaringen symbolisch uit te spelen. Dit helpt hen om hun gevoelens te begrijpen en er grip op te krijgen.

Praktische toepassing:
– Symbolisch spel: Bijvoorbeeld een schatkist waarin kinderen ‘waarden’ of ‘krachtbronnen’ verzamelen, helpt hen om hun eigen veerkracht te ontdekken.
– Toekomstgericht spel: Scenario’s waarin het kind een situatie overwint of een positieve toekomst visualiseert.

Casusvoorbeeld: Emma, een meisje van zes, speelt keer op keer een scenario waarin twee knuffelbeesten ruzie maken en een kleiner knuffeltje zich ertussen bevindt. Door samen met haar alternatieve eindes te bedenken, help ik haar om haar gevoelens van machteloosheid om te zetten in een gevoel van controle.

Spel is meer dan alleen een vorm van ontspanning; het is een krachtig hulpmiddel om veerkracht te versterken bij kinderen die ingrijpende gebeurtenissen meemaken. Of het nu gaat om een complexe scheiding, een traumatische ervaring of een emotionele blokkade, speltherapeutische technieken bieden kinderen een veilige manier om hun gevoelens te uiten en te verwerken.

Hulpverleners die met kinderen werken, kunnen spel inzetten als een laagdrempelige, maar effectieve interventie om jonge cliënten te ondersteunen bij hun emotionele groei en herstel. Speltherapie helpt kinderen om in hun eigen kracht te staan en met meer veerkracht de toekomst tegemoet te gaan.

Spel is een krachtig middel om kinderen te helpen groeien, hun emoties te uiten en veerkracht op te bouwen. Wil je speltherapeutische technieken effectief leren toepassen? Dan zijn er verschillende manieren om je kennis en vaardigheden te verdiepen.

Aanbevolen boeken voor verdere verdieping:
– Play Therapy: The Art of the Relationship – Garry L. Landreth. Dit boek biedt inzichten in speltherapie en laat zien hoe je een veilige en ondersteunende omgeving creëert waarin kinderen zich vrij kunnen uiten.
– Spel in psychotherapie – Eveline Groothoff, Hub Jamin, Eliane de Beer-Hoefnagels. Dit Nederlandstalige boek beschrijft diverse speltechnieken en hoe deze kunnen bijdragen aan psychotherapeutische behandelingen.