Wat gebeurt er als je bewust stilstaat bij de ruimte tussen dingen in? Tussen woorden, tussen afspraken, tussen ademhalingen? In De Japanse wijsheid van Ma onderzoekt auteur, trainer en podcastmaker Miriam Evers het Japanse begrip ma: de betekenisvolle tussenruimte waarin iets nieuws kan ontstaan.
Aan de hand van persoonlijke verhalen, ontmoetingen in Japan en filosofische inzichten laat ze zien hoe ma werkt als een verbindende kracht — tussen mensen, binnen gesprekken én in jezelf.
Voor therapeuten en coaches is ma niet alleen herkenbaar, maar ook praktisch toepasbaar: in de stilte na een zin, de rust tussen twee sessies of het geduldige wachten in een proces. Dit boek biedt inspiratie om de kracht van ruimte bewuster te integreren in je werk en leven.
De verbindende ma
Ik zit al een tijdje op de grond van de engawa en kijk naar de zentuin die hoort bij de Kennin-ji-tempel, een van de oudste zentempels in Kyoto. Het voelt steeds normaler om te zitten en te kijken. Of eigenlijk, een beetje te turen, want ik kijk niet echt ergens naar. Ook hier ben ik de enige die langere tijd blijft zitten. Alhoewel er in de tuin weinig te zien is, merk ik dat er in mij geleidelijk deurtjes opengaan. Het lijkt makkelijker om me af te stemmen op iets wezenlijks in mij, misschien wel juist omdat de tuin zo leeg is.
Ik schrik op uit een soort trance en zie een bewaker van de tempel naar me kijken. Hij lacht. Een beetje betrapt sta ik op, verstijfd van het lange zitten. Omdat ik hem eerder in goed Engels iets hoorde uitleggen aan een bezoeker, besluit ik hem te vragen naar zijn interpretatie van ma. Hij luistert aandachtig naar mijn vraag en uitleg en sluit even z’n ogen. Zijn mondhoeken krullen omhoog.
Wanneer hij z’n vriendelijke ogen opent, begint hij te vertellen. Dat hij lange tijd CEO was van een groot internationaal bedrijf — vandaar zijn vloeiend Engels. En dat er weinig leegte in zijn leven was. Hij werkte keihard en was tegen zijn kinderen net zo bossy als tegen zijn personeel. Daar heeft hij spijt van, vertelt hij me.
Ik zie aan zijn ogen dat dit hem nog altijd raakt.
Hij was zichzelf kwijt, vervolgt hij; het contact met zijn hart, zijn kokoro, zoals dat zo mooi heet in het Japans. Toen hij zich dit realiseerde, maakte hij de drastische beslissing om ontslag te nemen.
Ik probeer me een voorstelling te maken van hoe dit moet zijn geweest. In een land waar wordt verwacht dat burgers keihard werken en waar loyaliteit en trouw hoog in het vaandel staan, moet dit een vreselijk moedige stap zijn geweest. Hij werkt nu een paar jaar als bewaker in deze tempel en is een gelukkig man. En dat zie ik. Hij vertelt dat hij weer in contact is met zijn kokoro en een veel betere relatie heeft met zijn kinderen.
‘Heb ik je vraag beantwoord?’ vraagt hij vriendelijk. Ik moet even lachen. Ik heb nog niet eerder zo’n mooi antwoord op mijn vraag over de betekenis van ma gekregen, ook al heeft hij ma geen enkele keer genoemd. ‘Ma is in uw ogen dus nodig om contact te maken met je hart, je kokoro?’ vraag ik toch nog even voor de zekerheid. Hij knikt. Dan wordt hij weggeroepen door een collega. We buigen naar elkaar en hij loopt weg.
Ik blijf een beetje beduusd achter, ga weer zitten en sluit m’n ogen. Vanbinnen kolkt het, mijn hart stroomt over van… ja van wat? Dankbaarheid komt, denk ik, het dichtst in de buurt. Ik vind het zo bizar toevallig dat ik deze man met zijn mooie verhaal heb gevonden. Ik realiseer me opeens dat ik helemaal niet weet hoe hij heet. Ik sta op en loop door de tempel om hem te zoeken, maar hij is nergens te bekennen. Waarschijnlijk heeft hij pauze. Even schiet de gedachte voorbij dat ik de hele ontmoeting heb gedroomd.
Terug in mijn hotelkamer lees ik in het boek Kokoro van Beth Kempton dat de kokoro misschien wel wordt gevonden in de ruimte tussen datgene wat expliciet is gezegd; in de rust, de stilte en de leemte. Ruimtelijkheid die zich in de kokoro bevindt kan een poort zijn waar het licht doorheen schijnt. Of een raam waardoor het licht naar buiten kan schijnen.
Ma en kokoro zijn dus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zonder leegte, in de vorm van de leegte in een zentuin of als stil moment gedurende je dag, is het onmogelijk om contact te maken met iets wezenlijks in jou; je kokoro of je hart. Ik besef dat ik de wijze man in de Kennin-ji-tempel misschien wel mocht ontmoeten omdat ik eerst lange tijd de lege zentuin heb geobserveerd. Mijn hart stond open toen ik opkeek. Meteen daarna zag ik hem en wist ik wat me te doen stond.
We hebben dus leegte nodig, in de vorm van niet-ingevulde tijd of niet-ingevulde ruimte, om verbinding te maken. Met je kokoro, begrijp ik nu, je woordeloos wijze hart.
Diep luisteren
Tijdens een eenvoudige, maar diepgaande oefening bij de shiatsu-opleiding leerde ik wat het betekent om écht te luisteren. De opdracht was simpel: de ene persoon luistert vijf minuten terwijl de ander praat en daarna wissel je om. Degene die luistert, mag niets zeggen. Tot slot wissel je uit hoe je het hebt ervaren.
Het is een oefening die ik daarna nog veel vaker heb gedaan tijdens andere opleidingen, omdat het voor mooie inzichten zorgt. Mijn grootste eyeopener was het effect van de stilte. Op een gegeven moment komt er altijd een pauze in je verhaal en weet je een moment niet wat je daarna gaat zeggen. Omdat die stilte niet werd ingevuld door de ander, kreeg ik de mogelijkheid om zelf te reflecteren op wat ik net had gezegd. Ik werd niet gestoord in m’n eigen gedachtegang en zo gingen er deurtjes open die mijn verhaal een andere wending gaven dan ik had voorzien. Of kreeg ik opeens een heel waardevol inzicht. Dat is de kracht van ma in een gesprek: door de lege tussenruimte kan er iets zich ontvouwen. Je weet niet wat, maar dat is precies de bedoeling. De stilte of de leegte is nodig om ergens te komen, dieper in jezelf. Een paadje te ontdekken waar je anders al pratend zomaar aan voorbij was gelopen.
De Japanse filosoof Masahiro Morioka schrijft over de waarde van de ma in therapievorm. Hij noemt ma de ‘levende pauze’ en vergelijkt het met het traditionele Noh-theater. Ook hier is de bewuste pauze tussen de woorden of zinnen het moment waarop de acteur het diepste contact maakt met zijn kokoro, zijn hart. Op dezelfde manier kan ‘niets zeggen’ of ‘niet reageren’ een cliënt enorm helpen om ook contact te maken met zijn of haar hart of diepste gevoelens.
Ik herken dit volledig. Bij therapiesessies die ik zelf heb gevolgd of heb gegeven, kwamen de mooiste inzichten vanuit de momenten dat het even stil was. Pas dan merk je het zachte gefluister op van een verlangen of een inzicht. Hier is ruimte voor nodig; niet alleen in de vorm van een stilte, maar ook als een ruimte tussen de luisteraar en de verteller. Als iemand écht naar je luistert, ook naar je stiltes, ontstaat er een veilige ruimte en zak je makkelijker een laagje dieper. Naar je kokoro.
