Je bent ze wellicht al tegengekomen in je praktijk, mensen die zich uitgeput en leeg voelen maar desondanks halsstarrig blijven doorgaan. Je hebt het gevoel dat ze regelrecht op een crash afstevenen, maar wonder boven wonder blijft deze uit.
Dit chronisch voorstadium van burn-out wordt door Bert Te Wildt en Timo Schiele, klinisch deskundigen die een psychosomatische kliniek in Duitsland runnen, beschouwd als een syndroom op zich, namelijk het burn-onsyndroom. Ze schreven er het boek ‘Burn on: immer kurz vorm Burn Out’ over, oftewel ‘Burn-on: altijd op het randje van een burn-out’.
Mieke Lannoey, auteur van het Nederlandstalig boek ‘Burn-on, de functionerende burn-out’ herkende het burn-onsyndroom echter ook in de fase na burn-out. ‘Onbewust probeerde ik mij na mijn burn-out voortdurend te bewijzen. Ik wilde aantonen dat al het werken aan mezelf zijn vruchten had afgeworpen en ik de wereld nog iets te bieden had.’ Ze waarschuwt er in haar boek dan ook voor hoe eindeloze reeksen van zelfverbeteringsprojecten even schadelijk kunnen zijn voor je gezondheid als werkweken draaien van zestig uur.
Het ondanks alle vermoeidheid en stress kunnen blijven volhouden wordt in deze tijd bijna als een prestatie op zich gezien. Het is echter niet omdat je kunt blijven functioneren dat het goed met je gaat. Als het leven zelf als een baan op zich voelt omdat er evenveel to-do’s in je loopbaan als in je privéleven zijn; als je steeds meer vervreemdt van jezelf terwijl je strak georganiseerd alle ballen in de lucht houdt; als je op de automatische piloot door het leven snelt om maar niet te hoeven voelen hoe onvervuld je je in werkelijkheid voelt… dan is je kwaliteit van leven erg ver te zoeken.
Net zoals bij een burn-out komt je levenskracht bij een burn-on ernstig in gevaar. Dat er geen duidelijke crash volgt maakt het risico juist extra groot omdat het gemakkelijker is om in de ontkenning te blijven. Om te blijven geloven dat je alles onder controle hebt, waardoor levensnoodzakelijke veranderingen achterwege blijven en de lijdensdruk steeds hoger oploopt.
Wat is een burn-on?
Net als burn-out is burn-on een werkgerelateerde aandoening die wordt gekenmerkt door chronische uitputting ten gevolge van aanhoudende stress. In het geval van burn-on ligt innerlijke spanning of wrijving ten gevolge van het ervaren van tegenstrijdige emoties en drijfveren aan de basis van de symptomen.
Het moet gezegd worden dat het niet zozeer het werk op zich is dat de basis van het probleem vormt, maar wel hoe met het werk wordt omgegaan. Het gaat daarbij niet enkel over het betaalde werk maar ook over het werken aan zichzelf en het werken aan het ideale leven.
Werk wordt in het centrum van het leven geplaatst en krijgt voorrang op alles. Maar dan ook werkelijk alles. Hierdoor raak je langzaam maar zeker vervreemd van alles wat ooit belangrijk voor je was, inclusief jezelf.
Er is een permanente professionele fixatie en drang tot (zelf)optimalisatie en prestatie. Je bevindt je voortdurend in een innerlijke werkmodus die je niet meer op een normale manier kunt uitschakelen. ‘Aan’ staan is een tweede natuur geworden.
De uitputting – die vooral psychisch van aard is – wordt gecamoufleerd door een extreme werkdrive. Er is een voortdurende preoccupatie met en beschikbaarheid voor het werk. Er is daardoor niet alleen onvermogen om ontspannen te zijn maar ook om mentaal aanwezig te zijn in het hier en nu.
In tegenstelling tot bij een burn-out leidt het burn-onsyndroom doorgaans echter niet tot een acute inzinking of crash. In het geval van een burn-on treedt er geen explosie op. In plaats daarvan keert de energie zich geleidelijk aan naar binnen, het proces implodeert. Dit uit zich in groeiende innerlijke leegte, zelfvervreemding, levensmoeheid en/of gevoelens van zinloosheid. Langzaam maar zeker worden alle innerlijke grenzen overschreden. Je raakt afgesneden van jezelf en je diepere waarden, behoeften en drijfveren.
Om officieel van een burn-on te kunnen spreken, moet voor een periode van ten minste twaalf maanden aan de volgende drie criteria worden voldaan:
- Op gedragsniveau wordt een drukke bedrijvigheid en actieve inzet voor alles wat werkgerelateerd is waargenomen, terwijl het amper nog lukt om alledaagse dingen die uit te stellen zijn, uit te voeren.
- Op emotioneel niveau geef je de indruk je leven als positief te ervaren, terwijl er onder de oppervlakte sprake is van neerslachtigheid, innerlijke leegte en/of levensmoeheid.
- Op cognitief vlak probeer je door middel van perfectionisme en overmatig presteren een diepgeworteld gevoel van ontoereikendheid en tekortschieten te compenseren.
De dynamiek van ambivalentie is hét kenmerk van burn-on. Mensen die met burn-onklachten kampen, ervaren een groot contrast tussen hoe het er voor de buitenwereld uitziet en hoe het leven innerlijk wordt beleeft. Dit zorgt voor innerlijke spanningen en conflicten (= de grootste stressbron bij burn-on) en/of een drang tot vluchten (bijvoorbeeld in het werk).
Daarnaast is er ook een onvermogen om te stoppen. Je zit vast in de doe-modus. Ontspannen lukt gewoonweg niet meer. Vaak zijn pijnstillers, antidepressiva, supplementen, slaapmedicatie en/of alcohol nodig geworden om de dag door te komen. Of je laat zelf leeglopen voor de televisie, al bingewatchend op Netflix of op automatische piloot scrollend door social media.
Burn-on cultuur
Dat er in deze tijd zoveel mensen vastlopen in het ‘aan’ staan en zichzelf helemaal dreigen te verliezen in hun gerichtheid op prestaties en (zelf)verbetering, heeft ongetwijfeld te maken met de veranderde wereld waarin we leven. Breinexperten waarschuwen al langer dat ons zenuwstelsel niet up-to-date is met onze huidige manier van leven. We zouden op één dag ongeveer evenveel prikkels te verwerken krijgen als iemand in de oertijd gedurende zijn hele leven. Het gevolg is dat ons zenuwstelsel constant gemobiliseerd is, oftewel dat we ons altijd in een stresstoestand bevinden.
Onze aandacht wordt zodanig in beslag genomen door externe prikkels, dat we de diepere verbinding verliezen met onszelf, waardoor we niet meer voelen waar we echt naar verlangen en betekenisvolle langetermijndoelen uit het oog verliezen. In plaats daarvan kiezen we voor de instant beloningsvormen. Paradoxaal genoeg zorgt de onmiddellijke behoeftebevrediging waar dit digitale tijdperk door gekenmerkt wordt, er juist voor dat we steeds ongevoeliger worden voor plezier. De constante stroom aan plezierprikkels zorgt ervoor dat ons brein zijn gevoeligheid voor plezier verliest.
Door de digitalisering is het ook veel moeilijker geworden om het werk echt los te laten. De werk- en privésfeer zijn zich veel meer met elkaar gaan vermengen. Terwijl de pasta staat te koken, beantwoorden we snel nog even een e-mail van een collega of klant, of lezen we de gemiste conversaties in de whatsappgroep van het werk door.
Social media zorgen ervoor dat we continu inzage hebben in de levens van anderen. Dit zorgt ervoor dat we onszelf en onze levens sneller gaan vergelijken. Aangezien mensen de neiging hebben om enkel het lief en niet het leed online te delen, houd je aan de vergelijkingen vaak een naar gevoel over. Bij de ander lijkt het immers allemaal zo gemakkelijk te gaan: het ouderschap, het ondernemerschap, het leven-als-god-in-Frankrijk-schap. Het lijkt wel of jij de enige bent die zit te ploeteren; dus er zal ongetwijfeld wel iets mis met je zijn.
De heersende beoordelingscultuur geeft ons het gevoel dat we onszelf van anderen moeten zien te onderscheiden. De zo nog toenemende individualisering doet ons steeds verder afdrijven van onze natuurlijke aard, namelijk het ingebed zijn in een hechte gemeenschap. Ons instinct is nog steeds ingesteld op het leven in stamverband. Dit gaf ons niet alleen een gevoel van verbondenheid, het vergrootte aanzienlijk ook onze kans op overleving. Dat onderliggende gevoel van veiligheid ontbreekt nu, wat ontspannen nog moeilijker maakt.
In het geval van burn-on zijn de regulatie van je zenuwstelsel, opnieuw contact maken met je diepere waarden, behoeften en drijfveren en het herstellen van de verbinding met anderen dan ook belangrijke sleutels om weer in balans te komen.
Mieke Lannoey diende zelf ook haar relatie met persoonlijke ontwikkeling onder de loep te nemen. Gezien de oplossing die ze zocht voor haar burn-out, de oorzaak werd van haar burn-on. Een fenomeen dat ze ook bij anderen waarneemt en waarover ze in haar boek het volgende schrijft:
Vaak begin je het pad van persoonlijke ontwikkeling te bewandelen tijdens of na een burn-out. Je gaat op zoek naar betekenis, verdieping, inspiratie, wijsheid, inzicht en tools voor verandering, vastberaden om een versie 2.0 van jezelf te maken. In eerste instantie voelt het als thuiskomen, er gaat een compleet nieuwe wereld voor je open waar je betovert doorheen loopt en maar geen genoeg van krijgt.
Al gauw is versie 2.0 van jezelf echter ook alweer achterhaald, en versie 3.0, 4.0 en 5.0 ook. Na al dat werken en sleutelen aan jezelf, blijk je tot je eigen teleurstelling nog steeds maar ‘gewoon een mens’ te zijn. Onbewust is de overtuiging: ‘Ik ben niet goed genoeg zoals ik ben’ dan ook het vertrekpunt van waaruit mensen hun persoonlijk ontwikkelingsproces aanvangen.
Het paradoxale is dat al het zoeken naar jezelf je juist steeds verder van jezelf doet wegdrijven. Tot je compleet van jezelf bent vervreemd. Maar de grootste paradox is dat je jezelf uitput in je zoektocht naar heelheid, terwijl je al die tijd al heel bent.
Mieke Lannoey (Stekene, België) was ooit een bevlogen hulpverlener in de geestelijke gezondheidszorg tot ze in 2014 een burn-out kreeg. Hoewel deze haar aanspoorde om zichzelf te ontwikkelen en haar dromen te verwezenlijken, evolueerde de burn-out langzaam maar zeker in een burn-on. Dat maakt haar de persoon bij uitstek om dit nog onontgonnen gebied bloot te leggen. Eerder schreef zij bij AnkhHermes Burn-out. Het begin van verandering en Nooit meer de oude. Burn-out als uitnodiging voor een nieuwe manier van leven en werken.
Ze werkt sinds kort als zingevingscoördinator, een thema dat haar nauw aan het hart ligt.
