Is Echinacea effectief bij verkoudheid? Dit zegt de wetenschap
De herfst en de winter zijn bij uitstek de jaargetijden waarin veel mensen een verkoudheid oplopen maar in feite kan dit het hele jaar door voorkomen. Echinacea zou de weerstand ondersteunen en kunnen helpen bij verkoudheid. Maar wat zegt de wetenschap? We hebben dit uitgebreid uitgezocht.
Wat is echinacea?
Echinacea is een bloemplant met 9 soorten die behoren tot de composietenfamilie (Asteraceae). Hij vindt zijn oorsprong in Noord-Amerika waar de Indianen echinacea gebruikten voor verschillende gezondheidsproblemen zoals luchtweginfecties en slangenbeten. Ook in de huidige tijd heeft echinacea zijn weg gevonden als middel tegen griep en verkoudheid. Meerdere delen van de plant (wortel, stengel, bloem en blad) worden gebruikt voor het maken van extracten, tincturen en thee. Hiervoor worden de soorten Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia en Echinacea pallida gebruikt waarvan Echinacea purpurea, ook wel rode zonnehoed genoemd, de meest bekende soort is.
De plant bevat allerlei werkzame stoffen waaronder polysachariden (arabinogalactan en heteroxylaan), alkylamiden, flavonoïden en polyfenolen zoals derivaten van cafeïnezuur (cichoreizuur en echinacoside). Waarschijnlijk is de combinatie van deze werkzame stoffen met synergetische werking verantwoordelijk voor het effect op het immuunsysteem.
De werking van ons immuunsysteem in een notendop
Ons immuunsysteem is een ingenieus en complex samenspel van cellen, chemische stoffen en processen die het lichaam beschermen tegen indringers van buitenaf zoals virussen, bacteriën en gifstoffen. De huid en slijmvliezen in mond, keel, neus, luchtwegen en darmen vormen een barrière hiertegen en zorgen dat dit soort stoffen niet het lichaam (verder) kunnen binnendringen. Ook de lage pH-waarde van de huid en maag maakt overleving van micro-organismen moeilijk. De barrière moet hiervoor wel sterk genoeg zijn.
Komt een indringer toch binnen, bijvoorbeeld een virus, dan wordt het immuunsysteem ingeschakeld om deze te herkennen en onschadelijk te maken. Hierbij spelen verschillende afweercellen, ook wel witte bloedcellen of lymfocyten, een grote rol. Deze bestaan uit B-cellen, T-cellen en NK-cellen (Natural Killer-cellen).
B-cellen zorgen ervoor dat er antistoffen worden aangemaakt die zich binden aan het virus en slaan dit op in geheugencellen zodat deze antistoffen weer snel aangemaakt kunnen worden bij een nieuwe infectie met dezelfde soort ziekteverwekker. Door de antistoffen kan het micro-organisme minder goed functioneren en worden deze beter herkend door macrofagen die het virus afbreken en opeten in een proces dat fagocytose heet. Ook activeren macrofagen andere afweercellen zoals de T-cellen.
T-cellen bestaan in meerdere vormen met verschillende functies. Zo zijn sommigen gespecialiseerd in het herkennen en opruimen van specifieke zieke cellen of in het ondersteunen van de aanmaak van antistoffen. NK-cellen hebben de taak om geïnfecteerde cellen te doden.
Wat is de werking van echinacea op het immuunsysteem?
Echinacea zou via verschillende wegen een gunstige invloed op het immuunsysteem kunnen hebben:
- Echinacea versterkt de weerstand doordat het macrofagen activeert, de fagocytose stimuleert, de productie van antistoffen verhoogt en NK-cellen doet toenemen.
- Echinacea heeft een ontstekingsremmende werking doordat het onder andere ontstekingsbevorderende cytokinen vermindert die zijn vrijgekomen na bijvoorbeeld infectie met een virus.
- Echinacea heeft een antioxidatieve werking waarbij schade aan cellen door oxidatieve stress wordt voorkomen.
Daarnaast kan echinacea het hechten van een virus aan de celmembranen van lichaamscellen voorkomen en ervoor zorgen dat een virus niet onze cellen binnenkomt en deze kan gaan infecteren. Echinacea lijkt dus ook een rol te spelen bij het voorkomen van infectie. Hoe dit precies in zijn werk gaat, is nog onduidelijk.
Bovendien kan echinacea een verzachtende werking hebben op de luchtwegen doordat de overmatige slijmproductie die veroorzaakt wordt door een virusinfectie, vermindert.
Echinacea en weerstand: is echinacea effectief bij verkoudheid?
Een verkoudheid wordt veroorzaakt door een virus zoals het rhinovirus of coronavirus. Bij besmetting komt het immuunsysteem in actie en vindt er een ontstekingsproces plaats waarbij de slijmvliezen in de neus, keel en/of bijholten ontstoken raken. Hierdoor gaan de slijmvliezen zwellen en neemt de slijmproductie toe. Dit zorgt voor de typische verkoudheidsklachten zoals een verstopte neus of loopneus, niezen en keelpijn. Over het algemeen duurt een verkoudheid tussen de 7 en 10 dagen maar kan ook wel tot 3 weken aanhouden.
Gezien de positieve effecten van echinacea op het immuunsysteem en het voorkomen van het binnendringen van virussen in onze lichaamscellen, kan echinacea dan ook een rol spelen in het verminderen en voorkomen van een verkoudheid?
Kan echinacea verkoudheid verminderen?
Het innemen van echinacea kan mogelijk positieve effecten hebben op een verkoudheid wanneer het middel meteen wordt ingenomen bij de eerste signalen ervan. In twee kleine studies werd gevonden dat het toedienen van echinacea bij de eerste signalen van een verkoudheid de ernst van de klachten aanzienlijk vermindert. In de ene studie was dit effect zelfs significant. In de andere studie werd dit effect in verband gebracht met een significante verhoging van onder andere het aantal witte bloedcellen en NK-cellen.
Ook verkortte echinacea de duur van verkoudheidsklachten met 1,4 dagen volgens een meta-analyse. Een grote studie toonde niet alleen een significante verkorting van de duur van een verkoudheid aan, maar ook een vermindering van de inname van pijnstillers zoals aspirine, paracetamol of ibuprofen tijdens een verkoudheid na inname van echinacea. Ook kan de inname van echinacea complicaties van virusinfecties verminderen zoals een longontsteking, oorinfecties en een keelamandelontsteking (tonsillitis). Daarbij lijkt echinacea een groter effect te hebben op virussen met een virusomhulsel of envelop zoals corona- en influenzavirussen dan op rhinovirussen. Echinacea zorgt bij verschillende virussen voor een afname in hoeveelheid virusdeeltjes, ook wel viral load, maar bij besmetting met SARS-CoV-2-virussen (het type coronavirus dat leidde tot de pandemie in 2020) lijkt het virus sneller uit het lichaam te verdwijnen.
Er zijn ook studies waarin geen significante effecten zijn gevonden van echinacea op de duur en ernst van een verkoudheid. Zowel in de kleine als grote studie was de duur van de verkoudheid iets korter na inname van echinacea maar was dit effect te klein en niet significant in vergelijking met een placebo of controlegroep.
Kan echinacea preventief werken?
Echinacea kan mogelijk effectief zijn in het voorkomen van luchtwegklachten en een verkoudheid. In een grote studie had de inname van echinacea gedurende 4 maanden een significant effect op het voorkomen van virusinfecties en werd er een vermindering van het aantal verkoudheden en terugkerende infecties gevonden. Preventieve effecten namen toe wanneer echinacea consequent en volgens protocol werd ingenomen. Ook kan de inname van echinacea voor en tijdens een lange vliegreis de kans op luchtwegklachten verlagen. Voor coronavirussen en vooral SARS-CoV-2-virussen lijkt het risicovermindering op infectie het grootst.
In twee meta-analyses werd ook een verlaagd risico op verkoudheid gevonden na inname van echinacea. Vooral bij mensen met een verhoogde vatbaarheid, stress of een zwak immuunsysteem werd het gebruik van echinacea in verband gebracht met een verminderd risico op terugkerende luchtweginfecties. De onderzoekers van een andere meta-analyse waren wat voorzichtiger en gaven aan dat sommige echinaceaproducten de kans op het krijgen van een verkoudheid bij gezonde mensen licht kan afnemen, maar dat dit effect klein is en vaak non-significant. Zij trekken daarbij de klinische relevantie van echinacea voor het voorkomen van verkoudheden in twijfel. Zo werd er in twee kleinschalige studies geen significant effect gevonden van echinacea op de frequentie van luchtweginfecties. Deelnemers die echinacea innamen, waren wel iets minder vaak ziek dan de controlegroep, maar dit effect was niet significant.
Conclusie effectiviteit echinacea
Meerdere studies tonen positieve effecten van echinacea op het voorkomen en verminderen van verkoudheden, maar de effectiviteit van echinacea op de weerstand en luchtweginfecties lijkt nog niet sterk bewezen. Er zijn meer grotere studies van hoge kwaliteit nodig om de bevindingen te bevestigen en het exacte effect van echinacea op een verkoudheid te achterhalen. Hierbij is consistentie in soort, samenstelling en dosering van echinacea ook belangrijk.
Bijwerkingen en interacties
Hoewel echinaceasupplementen over het algemeen veilig zijn en goed worden verdragen bij gezonde mensen, kunnen ze ook bepaalde bijwerkingen geven waaronder maagpijn, misselijkheid en allergische reacties zoals huiduitslag, huidzwelling en ademhalingsproblemen. In geval van zwangerschap en het geven van borstvoeding is het beter om echinacea niet te gebruiken in verband met onvoldoende bewijs van veiligheid. Pas ook op met gebruik bij kinderen tot 12 jaar; zij hebben een grotere kans op het ontwikkelen van huiduitslag. Bovendien kan het gebruik van echinacea een interactie aangaan met bepaalde medicijnen en is veilig gebruik niet gegarandeerd voor mensen met bepaalde aandoeningen. Denk hierbij aan auto-immuunziekten en het nemen van immunosuppressiva. Overleg daarom altijd eerst met je arts voordat je met suppletie begint.
Tot slot
Echinacea staat bekend om zijn voordelige effecten op het immuunsysteem. Daarbij heeft echinacea ook invloed op het voorkomen van de hechting van virussen in lichaamscellen en het infecteren van deze cellen. Hoewel positieve effecten worden gevonden van bepaalde echinaceasupplementen op het voorkomen van verkoudheden en de ernst en duur hiervan, is het wetenschappelijk bewijs (nog) niet sterk genoeg om effectiviteit bij verkoudheid te garanderen.
Referenties kunnen opgevraagd worden bij de redactie.
