Door Jan Blaauw
Deel 11
Sirtuïnen worden gezien als enzymen die de leeftijd kunnen beïnvloeden. Deze enzymen hebben vanaf 1970 onderzoekers aangetrokken, die zagen dat de functie met name ligt in levensverlenging en het promoten van de algehele gezondheid. Ze zijn ontdekt vanaf 1970 en dachten dat er maar een was die SIR werd genoemd. Even later vonden ze een tweede en vervolgens nog een aantal andere, totaal 7. De naam bij de tweede werd veranderd naar SIR-2 (uitgesproken als SIR TWO). Daaruit is de naam Sirtuïnes gekomen, in het Nederlands Sirtuïnen. De spellingschecker maakt hier al snel siertuinen van.
Sirtuïne of SIRT is de afkorting voor Silent Information Regulator-2-eiwitten. De sirtuïnen spelen een grote rol bij het silencen, onderdrukken van genen nabij de telomeren van het DNA. Hierdoor worden genen in dit gebied niet of minder tot expressie gebracht.
Classificatie
De Sirtuïnen (SIRT1 tot SIRT7) worden geclassificeerd als Klasse III histon deacetylasen (HDACs) die specifiek NAD+ afhankelijk is; de andere klassen zijn met name zink-afhankelijk werkzame enzymen. Deze HDACs hebben een belangrijke rol in verschillende cellulaire processen zoals metabolisme, DNA- en RNA-reparatie, stress respons, ontstekingen, circadiaans ritme en leeftijd regulatie. Ze hebben als taak om proteïnen door deacetylatie te modificeren. Deze modificatie maakt dat er een acetylgroep van specifieke aminozuren op de doelproteïne wordt weggehaald. Hiermee kan de functie van dit doelproteïne worden veranderd of de interactie met andere proteïnen worden veranderd. Op deze manier worden sirtuïnen ingezet om de activiteit van proteïnen te reguleren, wat vervolgens invloed uitoefent op verschillende cellulaire pathways. Er is veel onderzoek gedaan naar de werking van SIRT1. Onderzoek naar de andere sirtuïnen is relatief minder, zeker voor SIRT4 tot SIRT7.
Sensing molecule en NAD+
SIRT1 detecteert als het ware wanneer het energieniveau laag is door tevens ook NAD+ (Nicotinamide Adenine Dinucleotiden) te detecteren. NAD+ is een belangrijke activator van SIRT1, waarbij je kan zeggen dat deze zelfs afhankelijk is van NAD+. Juist naarmate de leeftijd vordert, zien we een afname van SIRT en NAD+.
NAD+ wordt vanuit verschillende syntheseprocessen via pathways gecreëerd. In de vorige uitgave heeft hiervan een afbeelding gestaan in het afsluitende artikel over de reeks COVID-artikelen. Hierin werd getoond dat er 3 pathways zijn: de Preiss-Handler pathway, de Kynurenine pathway en de Salvage pathway. Deze leiden allemaal tot de vorming van NAD+ en uiteindelijk NADH.
De gedachte bestaat dat juist het afnemen van SIRT en NAD+ aan de basis staat van het ontstaan van diabetes en hartziekten, de ziekte van Alzheimer en osteoporose, zelfs kanker. SIRTs zijn in staat om chronische, overactieve ontsteking die ziekten als atherosclerose, stofwisselingsstoornissen, colitis ulcerosa, artritis en astma veroorzaakt, te dempen. In dit artikel richten we ons specifiek op SIRT1.
Ondersteuning van sirtuïnen door voeding
Calorierestrictie stimuleert de NAD+ Salvage pathway dat leidt tot toegenomen NAD+ biobeschikbaarheid, een lage glycemische lading en laag suikerhoudende voeding lijkten tevens gunstig te zijn. Evenals (intermittend) vasten. Sirtuïnen worden ook geactiveerd door voeding rijk aan polyfenolen.
De rol van polyfenolen
Polyfenolen zijn ook belangrijke activators voor met name SIRT1. Er zijn meer dan 8.000 soorten polyfenolen geïdentificeerd, die kunnen worden onderverdeeld in 4 hoofdgroepen:
- Flavonoïden. Deze zijn goed voor ongeveer 60% van alle polyfenolen. Voorbeelden hiervan zijn catechinen, quercetine, kaempferol en anthocyanen, die voorkomen in voedingsmiddelen zoals pure chocolade, appels, uien en rode kool.
- Fenolzuren. Deze groep is goed voor ongeveer 30% van alle polyfenolen. Voorbeelden hiervan zijn ferula- en chlorogeenzuren in koffie en graankorrels.
- Polyfenolische amiden. Deze categorie omvat capsaïcinoïden in chilipepers en avenanthramiden in haver.
- Andere polyfenolen. Deze groep omvat stilbenen in druiven en bessen, resveratrol in rode wijn, ellaginezuur in bessen, curcumine in kurkuma en lignanen in lijnzaad, sesamzaad en volle granen.
Het mooie van polyfenolen is dat ze over het geheel nog veel meer functies vervullen, die een gezond ouder worden ondersteunen:
- Cardiovasculaire protectie
- Antidiabetisch
- Cerebrovasculaire protectie
- Anti-astmatisch
- Antihypertensie
- Anti-inflammatoir en anti-infectie
- Neuroprotectief
- Antikanker
- Anti-atherogeen
- Antisenesencie
- Antihuidveroudering (verbetert collageenconditie)
- Vasodilitatie
Dus wat zijn deze magische ‘sirt-foods’, rijk aan polyfenolen? De 22 meest bekende en belangrijkste in relatie tot verbetering van de SIRT-huishouding zijn:
- Groene thee
- Pure chocolade (dat is minimaal 85 procent cacao)
- Appels
- Citrusvruchten
- Peterselie
- Kurkuma
- Boerenkool
- Bosbessen
- Kappertjes
- Rode wijn
- Extra virgin olijfolie
- Groene appels
- Medjool dadels
- Matcha groene thee
- Boekweitnoedels
- Walnoten
- Rode ui
- Rucola
- Lavas
- Rode cichorei
- Soja (gefermenteerd)
- Koffie
Een interessant weetje is dat de opname van bijvoorbeeld theepolyfenolen nadelig wordt beïnvloed door gelijktijdige inname van melkcaseïne en cacaopolyfenolen door melkproducten. Bij mensen met een licht overgewicht blijkt deze polyfenolrijke voeding ook gunstig te zijn in relatie tot het verminderen van ziekten, verbetering van de vetverbranding en het verkrijgen van meer energie door de verbetering van de SIRT-huishouding.
Vooral mensen die overgevoelig zijn voor histamineproblemen dienen voorzichtig te zijn en dienen gerichtere keuzen te maken vanuit de polyfenolen om met name biogene aminerijke voeding te mijden (zoals cacao, rode wijn, walnoten en gefermenteerde voeding, etc.).
Sirtuïnen en kanker
Er lijkt wel een duale rol te zijn weggelegd voor bepaalde sirtuïnen, naast een gerichte protectie of een adverse effect. Hier zal ook meer onderzoek naar verricht moeten worden. Hierbij lijkt het veel af te hangen van de soort kanker, de locatie en het overeenkomstig orgaan dan wel weefsel. Twee interessante publicaties zijn afkomstig van Wu, QJ., Zhang, TN., Chen, HH. et al., 2022 en van Zhao L, Cao J, Hu K, He X, Yun D, Tong T, Han L, 2020.
Suppletie-ondersteuning voor verbetering activiteit en functie van sirtuïnen
Een Zweedse studie met selenium en co-enzym Q10
Selenium en co-enzym Q10 (SeQ10) hebben antioxidant- en ontstekingsremmende eigenschappen, mogelijk gemedieerd via Sirtuin1 (SIRT1). In een groot opgezet deelonderzoek van een prospectief dubbelblind, placebogecontroleerd klinisch onderzoek werden gezonde proefpersonen (gemiddelde leeftijd 76 jaar, zonder hart- en vaatproblemen) gerandomiseerd om een actieve behandeling te krijgen (n = 165, deze groep maakte gecombineerd gebruik van 200 µg/dag selenium en 200 mg/dag van co-enzym Q10) of een placebo (n = 161). De SIRT1-concentratie en microRNA’s werden respectievelijk gemeten met ELISA en PCR.
Resultaten laten zien dat na vier jaar de SIRT1-concentratie verhoogd is in de actieve behandelingsgroep, met een gemiddelde (SD) ng/ml van 469 (436) versus 252 (162), p = 0,002, en dat de verschillen tussen de groepen significant waren (p = 0,006, aangepast). Degenen die aan cardiovasculaire (CV) sterfte leden tijdens een 10-jarige follow-up (n = 25 en n = 52 in respectievelijk de actieve behandelings- en placebogroepen) hadden significant lagere baseline SIRT1-concentraties vergeleken met de overlevenden (p = 0,007).
De onderzoekers concluderen dat een verhoogde SIRT1-concentratie na de SeQ10-interventie geassocieerd is met een verminderde CV-mortaliteit, gedeeltelijk gemedieerd via miR-1303a-3p, wat suggereert dat SIRT1 een extra mediator van de interventie is, waardoor vasculaire veroudering wordt voorkomen (Trine Baur Opstad, Jan Alexander, Jan Aaseth, Anders Larsson, Ingebjørg Seljeflot, Urban Alehagen, 2023).
Juist in de Nordic countries is dit jaar een advies uitgekomen om de innamenoodzaak van selenium te verhogen voor vrouwen naar 75 µg/dag en voor mannen naar 95 µg/dag (geraadpleegd op 7-11-2023, https://pub.norden.org/nord2023-003/selenium.html). De mediane inname in Nederland is 46 µg/dag uit de Voedsel Consumptiepeiling van 2012-2016. Verhoudingsgewijs is er meer onderzoek verricht naar resveratrol en quercetine in relatie tot de rol bij SIRT1.
Onderzoek met omega 7
SIRT1 blijkt ook voor de huid een veelbelovende anti-aging regulator te zijn. Het vermindert ontstekingsgevoeligheid en promoot collageensynthese door het gebruik van omega 7. Het is voornamelijk palmitoleïnezuur (16:1, Cis-9-hexadeceenzuur) als belangrijkste omega 7-vetzuur dat voorkomt in koudwatervissen en planten zoals macadamia en duindoornbes (Song, IB., Gu, H., Han, HJ. et al, 2018).
Samenvatting
Sirtuïnen spelen belangrijke rol in energieproductie, vasculaire gezondheid, ze reguleren oxidatieve stress, zijn belangrijk bij genexpressie en bij DNA-herstel. Sirtuïnen worden door verschillende pathways geactiveerd. NAD+ (en daarmee ook NADH) wordt minder door veroudering en gaat ten koste van sirtuïnen. Voeding en suppletie bieden mogelijkheden tot verbetering van sirtuïnen. Beweging en leefstijl (vasten en calorierestrictie) spelen een belangrijke ondersteunende rol.
Jan Blaauw is orthomoleculair en natuurgeneeskundig therapeut bij Praktijk Blaauw. Hij is tevens oprichter en hoofddocent van het opleidingsinstituut Ortho Linea.
