Oligomere proanthocyanidinen (OPC) uit druivenpitten zijn bioflavonoïden met een krachtige antioxidatieve en ontstekingsremmende activiteit. Ze beschermen het lichaam tegen (vroegtijdige) veroudering en hebben een positieve invloed op hart en bloedvaten, bindweefsel, huid en andere weefsels en organen. OPC is dan ook breed inzetbaar.
Oligomere proanthocyanidinen
Proanthocyanidinen bestaan uit twee of meer eenheden flavan-3-olen (ofwel flavanolen of catechines); in druivenpitten zijn dit met name catechine, epicatechine, epicatechinegallaat, epigallocatechine-3-gallaat en gallocatechine. Proanthocyanidinen kunnen verder worden onderverdeeld in oligomere proanthocyanidinen (OPC) en polymere proanthocyanidinen (gecondenseerde tanninen), afhankelijk van hun ketenlengte.
De definitie van OPC is nog steeds niet eenduidig. De ontdekker van OPC, de Franse professor Jacques Masquelier, verstaat onder OPC (in de meest ruime zin) de monomeren, dimeren, trimeren en tetrameren van flavanolen en hun gallaat-esters (ketenlengte 1-4 eenheden). Alleen deze proanthocyanidinen (en dan vooral de monomeren, dimeren en trimeren) worden vanuit de dunne darm opgenomen en in het lichaam verspreid. Dierstudies wijzen uit dat OPC werkzaam zijn in het hele lichaam (maag-darmkanaal, longen, lever, milt, nieren, hart, huid, hersenen), maar bovenal in de bloedvaten.
Proanthocyanidinen uit druivenpitten bestaan voor ongeveer 45% uit OPC en 55% uit pentameren en langere proanthocyanidinen. Pentameren worden mogelijk ook in het bloed opgenomen.
Werkingsmechanisme en functie
Polymere proanthocyanidinen
Wat het nog ingewikkelder maakt, is dat polymere proanthocyanidinen in het maag-darmkanaal een plaatselijke antioxidatieve en radicaalvangende werking hebben en grotendeels door de dikke darmflora worden afgebroken in lactonen en fenolzuren, die zelf ook gezondheidseffecten hebben. Daarnaast zorgen polymere proanthocyanidinen voor een betere opname van OPC door binding van OPC aan slijmvlieseiwitten in het maag-darmkanaal te verhinderen. De gezondheidswaarde van druivenpitextract wordt dus niet alleen bepaald door het aanwezige OPC.
Antioxidant en radicaalvanger
Wellicht de belangrijkste eigenschap van het wateroplosbare OPC is de krachtige antioxidantactiviteit, die mede is gebaseerd op het uitschakelen van zuurstof- en stikstofradicalen, het cheleren van vrije ijzer- en koperdeeltjes, het remmen van pro-oxidatieve enzymen (xanthine-oxidase, lipoxygenase, cyclo-oxygenase) en het stimuleren van antioxidantenzymen. OPC is een vele malen krachtiger antioxidant dan vitamine C (20x), vitamine E (50x) en bètacaroteen en heeft een vitamine C-sparend effect. Volgens Masquelier is de antioxidantactiviteit van OPC uit druivenpitten hoger dan die uit pijnboombast, met name door de aanwezigheid van pro-anthocyanidine B2-3′-0-gallaat in druivenpitten. De antioxidantactiviteit van OPC is uitvoerig in in vitro- en in vivo-modellen onderzocht en bevestigd. OPC remt de oxidatieve beschadiging van DNA, lipiden, eiwitten en andere cel- en weefselstructuren van endogene en exogene oorzaken, zoals ischemie-reperfusie, straling (uv-licht, röntgenstraling), toxines (cytostatica, acetaminofen, milieutoxines, ethanol, tabak), (verhoogde) stofwisseling en ontsteking.
In humane studies is vastgesteld dat suppletie met OPC de antioxidatieve werking in het plasma verbetert, oxidatieve DNA-beschadiging in lymfocyten remt, het vitamine E-gehalte in celmembranen van rode bloedcellen verhoogt en de oxidatie van LDL-cholesterol remt. Oxidatieve beschadiging van cel- en weefselstructuren speelt een belangrijke rol bij cel- en weefselveroudering en het ontstaan en de progressie van talloze degeneratieve aandoeningen. OPC levert naast en in synergie met andere antioxidanten zoals vitamine C en vitamine E, een belangrijke bijdrage aan de antioxidantverdediging in het lichaam.
Ontstekingsremmer en natuurlijk antihistaminicum
In vele in vitro- en dierstudies is naar voren gekomen dat OPC, dosisafhankelijk, een krachtige ontstekingsremmende en anti-allergische activiteit bezit. Dit komt onder meer door het verminderen van oxidatieve stress en het remmen van de synthese van ontstekingsbevorderende arachidonzuurmetabolieten (prostaglandine E2, leukotriënen) door inhibitie van de enzymen fosfolipase A2, lipoxygenase en cyclo-oxygenase-2. Ook remt OPC de synthese en afgifte van histamine door mestcellen en de afgifte van zuurstofradicalen door geactiveerde neutrofielen. Een verhoogde productie van PGE2 kenmerkt het verouderingsproces, acute ontstekingen en koorts, neurodegeneratieve ziekten, reuma, osteo-artritis en astma. Een verhoogde productie van leukotriënen is geassocieerd met allergieën (astma, allergische rinitis, atopische dermatitis), atherosclerose, COPD, acne en ischemie-reperfusieschade.
Wetenschappers hebben ontdekt dat OPC (in vitro) de activering van nuclear factor-kappa B (NF-kB) in macrofagen remt, wat suggereert dat OPC invloed heeft op chronische ontstekingsziekten. NF-kB omvat een belangrijke groep induceerbare transcriptiefactoren die de afweer en ontstekingsrespons reguleren. Activering van macrofagen leidt via activering van NF-kB tot de vorming en afgifte van ontstekingsmediatoren, waaronder stikstofmonoxide (NO), PGE2 en cytokines. Deze ontstekingsmediatoren (en radicalen) activeren op hun beurt NF-kB, wat leidt tot versterking van de ontstekingsreactie en het ontstaan van chronische ontstekingen. OPC remt overproductie van ontstekingsmediatoren, met name NO en PGE2. OPC remt de synthese van NO door ontstekingscellen beter dan aspirine, indomethacine en dexamethason.
Remming pro-atherogeen VCAM-1
Daarnaast beïnvloedt OPC (in vitro), onafhankelijk van NF-kB, de door TNF-alfa geïnduceerde genexpressie van het pro-atherogene adhesiemolecuul VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule-1). Het is bekend dat middelen die de VCAM-1 expressie verlagen hierdoor de voortgang van de ontstekingsrespons sterk afremmen. Dit impliceert dat OPC ingezet kan worden bij chronische ontstekingsziekten en andere pathologieën met een veranderde expressie van VCAM-1, zoals atherosclerose, diabetes en ischemie-reperfusieschade.
VCAM-1 komt tot uiting op cellen en draagt bij aan adhesieprocessen, waaronder de hechting van leukocyten. Pro-inflammatoire cytokines, oxidanten, geoxideerd LDL-cholesterol en het HIV-1 eiwit kunnen VCAM-1 activeren. Ook AGE’s (advanced glycation end products) activeren VCAM-1. AGE’s zijn verbindingen die bij diabetici door hyperglycemie, dyslipidemie en oxidatieve stress in hogere mate dan normaal ontstaan. In vitro-onderzoek met humane endotheelcellen toonde aan dat druivenpitextract de activering van VCAM-1 door AGE’s ook remt. Daarmee kan het bijdragen aan de preventie van vasculaire diabetescomplicaties.
Bescherming hart en bloedvaten
De inname van OPC uit rode wijn is medeverantwoordelijk voor de afname van coronaire hartziekte en van myocardinfarct die wordt gezien bij geregelde wijnconsumptie (French paradox). OPC is relevant voor de preventie en behandeling van hart- en vaatziekten. Dit wordt onderbouwd door de uitkomsten van overwegend preklinisch in vitro- en dierexperimenteel onderzoek en enkele humane interventiestudies:
- verhoogt de plasma-antioxidantcapaciteit en remt lipidenperoxidatie;
- verlaagt de totaal- en LDL-cholesterolspiegel (vooral in combinatie met chroom);
- verhoogt de HDL-cholesterolspiegel;
- vermindert de oxidatie(gevoeligheid) van LDL-cholesterol;
- gaat plaatjesaggregatie, plaatjesadhesie en trombose tegen, mede door verhoging van de NO-synthese in bloedvaten;
- vermindert endotheeldisfunctie, mede door daling van de synthese van het vaatvernauwende endotheline-1 en bescherming van endotheelcellen tegen beschadiging door peroxynitriet; ook verbetert OPC (dosisafhankelijk) de endotheelafhankelijke (NO-geïnduceerde) vaatverwijding, remt het de ACE (angiotensine 1-converting enzyme) afhankelijke vaatvernauwing (in vitro) en verlaagt het de bloeddruk (vooral in combinatie met chroom);
- remt atherosclerose in verschillende dierexperimentele modellen;
- remt de enzymatische afbraak van elastine en collageen, bindweefseleiwitten die zorgen voor stevige en elastische bloedvaten;
- vermindert de fragiliteit en verhoogde permeabiliteit van capillairen, verhoogt de capillaire weerstand en gaat oedeem tegen;
- remt rouleauvorming van rode bloedcellen en houdt hun celmembranen soepel (en goed vervormbaar);
- verbetert de perifere doorbloeding;
- beschermt het hartweefsel tegen ischemie-reperfusieschade met vermindering van weefselversterf, hartritmestoornissen en linker ventrikeldisfunctie (dieronderzoek).
OPC collageenvitamine
OPC speelt een belangrijke rol in de bindweefselsynthese. Professor Masquelier noemt OPC de collageenvitamine omdat OPC – in samenwerking met vitamine C – de aanmaak, reparatie en stabilisering (crosslinking) van collageen bevordert en het enzym collagenase, dat collageen afbreekt, remt. Bij dit proces remt OPC (vroegtijdige) veroudering van (steun)weefsels door overmatige crosslinking van collageen tegen te gaan. Daarnaast beschermt OPC elastine (een elastische vezel in met name huid, bloedvaten en spieren) en hyaluronzuur (een glycosaminoglycaan bouwsteen van de bindweefselmatrix) tegen enzymatische afbraak door respectievelijk elastase en hyaluronidase. Elastase, hyalyronidase en collagenase zijn in verhoogde mate actief tijdens ontstekingsprocessen en dragen bij aan (degeneratieve) weefselafbraak. OPC beschermt en ondersteunt collageen- en/of elastinerijke (steun) weefsels (bloedvaten, huid, spieren, bindweefsel, slijmvliezen, kraakbeen, lymfevaten), zodat deze stevig en elastisch blijven. Dieronderzoek suggereert bovendien dat pro-anthocyandinen uit druivenpitten de aanmaak van botweefsel stimuleren dat bovendien van een betere kwaliteit is.
Professor Masquelier heeft veel onderzoek gedaan naar de beschermende en versterkende invloed van OPC op de lymfevaten en bloedvaten (slagaders, aders, capillairen). Samen met andere onderzoekers stelde hij vast, dat OPC de capillaire weerstand verhoogt (met vermindering van oedeem), de perifere doorbloeding verbetert en klachten van spataderen vermindert. Vooral in Frankrijk wordt OPC al tientallen jaren ingezet bij spataderen, veneuze insufficiëntie, capillaire fragiliteit (snel blauwe plekken, bloedend tandvlees), vaatontsteking, atherosclerose, oedeem en (diabetische) retinopathie.
Genezing huid en slijmvliezen
OPC bevordert de wondheling van huid en slijmvliezen. OPC stimuleert de collageensynthese, ondersteunt de vorming van (vaatrijk) granulatieweefsel en verhoogt de gentranscriptie van VEGF (vascular endothelial growth factor) in keratinocyten, waardoor de re-epithelialisatie verbetert. In een dierstudie werd druivenpitextract aangebracht op snijwonden, wat resulteerde in een snellere wondcontractie en wondsluiting en een fraaiere wondheling.
In- en uitwendig gebruik van OPC beschermt tegen huidbeschadiging door uv-licht en erytheem doordat het NF-kB activering door uv-licht remt. Bij 21 proefpersonen zorgde inname van 1,1 of 1,7 mg OPC per kilogram lichaamsgewicht per dag (2 x 4 weken) voor significante, dosisafhankelijke afname van erytheem na blootstelling aan uv-licht. De hoogste dosis OPC verdubbelde de minimale uv-dosis die nodig was om een lichte erytheem te veroorzaken.
Insulineresistentie en diabetescomplicaties
Druivenpitextract heeft een bètacel sparend effect en kan het ontstaan en de progressie van diabetes mogelijk remmen. In een model voor experimentele diabetes ging druivenpitextract (50 of 100 mg/kg gedurende 3 dagen) hyperglycemie tegen door bètacellen in de alvleesklier te beschermen tegen alloxangeïnduceerde oxidatieve stress. Hierbij nam de intracellulaire glutathionspiegel toe. OPC beschermt (in vitro) tegen glucosegeïnduceerde cytotoxiciteit en oxidatieve stress in pancreas, nieren, bloedvaten en andere weefsels.
Proanthocyanidinen uit druivenpitten (in een dosis van 250 mg/kg/dag gedurende 24 weken) remden in een diermodel voor diabetes de vorming van AGE’s en beschermden significant tegen diabetische cardiomyopathie. In een diermodel voor metaboolsyndroom zagen onderzoekers dat de combinatie van druivenpitextract, niacinegebonden chroom en zinkmethionine zorgde voor vermindering van insulineresistentie, verlaging van de systolische bloeddruk en verlaging van oxidatieve stress. De combinatie van chroom en druivenpitextract verlaagde in een humane studie de totaal- en LDL-cholesterolspiegel.
Verder zijn er aanwijzingen dat druivenpitextract kan bijdragen aan een betere gewichtscontrole. In pilotonderzoek aten proefpersonen 4% minder toen ze (3 dagen lang) 300 mg druivenpitextract per dag slikten. In vitro-onderzoek suggereert bovendien dat (oligomere) proanthocyanidinen de vetaanmaak remmen en de vetafbraak stimuleren.
Verlaging urinezuurspiegel
In een dierstudie nam de serumurinezuurspiegel door inname van proanthocyanidinen uit druivenpitten dosisafhankelijk af, mede door verlaging van de xanthine dehydrogenase/oxidase activiteit in de lever. In het onderzoek werden hoge orale doses gebruikt van 200 of 400 mg/kg/dag gedurende 1, 3 of 7 dagen. OPC verlaagt alleen een te hoge urinezuurspiegel. Hyperuricemie is geassocieerd met metaboolsyndroom, jicht, nieraandoeningen, dyslipidemie, atherosclerose en hypertensie en verslechtert de prognose van cardiovasculaire en cerebrovasculaire vaatziekten. Meer onderzoek naar de invloed van OPC op de urinezuurspiegel is gewenst.
Overige humane studies
Ondanks de publicatie sinds 1945 van meer dan 2700 studies over proanthocyanidinen (vooral uit druivenpitten) is nog relatief weinig onderzoek met OPC/druivenpitextract gedaan bij mensen. Meer gedegen klinisch onderzoek met OPC (dosisrespons studies, effectiviteitsstudies) is gewenst. Het volgende is alvast in humane studies vastgesteld: in een placebogecontroleerde studie hadden proefpersonen, die klaagden over vermoeide en pijnlijke ogen door beeldschermwerk, baat bij een supplement met OPC (300 mg per dag gedurende 2 maanden).
Proanthocyanidinen in voeding
Proanthocyanidinen zijn een soort bioflavonoïden in de vruchten, bast, bladeren en zaden van uiteenlopende planten. Hun functie is planten(structuren) te beschermen tegen zonlicht, bacteriën, schimmels, virussen, insecten en herbivoren. Tegelijkertijd zijn proanthocyanidinen bepalend voor de smaak en astringerende eigenschappen van bijvoorbeeld wijn, thee en vruchtensap en hebben ze belangrijke gezondheidsbevorderende effecten bij de mens. Druiven(pitten), appels, peren, veenbessen, rode wijn, cacao, bier en groene thee zijn rijke bronnen van proanthocyanidinen. De dagelijkse inname van proanthocyanidinen met de voeding varieert tussen 10 en 500 milligram per dag, afhankelijk van (lokale) eetgewoonten en het seizoen.
Toepassingen
Bescherming tegen veroudering: bescherming tegen (vroegtijdige) cel- en weefselveroudering (hart, hersenen, nieren, lever, huid) door oxidatieve stress, toxines en ‘inflammaging’ (toegenomen ontstekingsactiviteit door veroudering van het immuunsysteem).
Hart- en vaataandoeningen: atherosclerose, (athero)trombose, hypertensie, angina pectoris, myocardinfarct, beroerte, spataderen, aambeien, chronische veneuze insufficiëntie, claudicatio intermittens, preventie micro- en macrovasculaire diabetescomplicaties.
Oedeem: lymfeoedeem, sportletsel, postoperatief oedeem, ontstekingen, capillaire fragiliteit.
Ontstekingen en allergieën: artritis, jicht, bronchitis, systemische lupus erythematosus (SLE), astma, hooikoorts, chronische pancreatitis.
Huid en slijmvliezen: uv-protectie, zonnebrand, netelroos, wonden, zweren, jeuk, psoriasis, eczeem (in- en uitwendig gebruik).
Oogaandoeningen: vermoeide ogen, (diabetische) retinopathie, maculadegeneratie, cataract, nachtblindheid, lichtgevoelige ogen (fotofobie).
Dosering
De aanbevolen preventieve dosis van OPC is 50 tot 100 mg per dag (of 1 mg/kg/dag); de therapeutische dosis is 150 tot 300 mg per dag (of 3 mg/kg/dag) of meer in een acute situatie, zoals een allergische aanval. OPC wordt snel opgenomen en heeft een halfwaardetijd in het bloed van ongeveer 5 uur; het beste wordt de dosis OPC verdeeld over de dag ingenomen. Bij langdurige suppletie is de effectieve dosis aanmerkelijk lager dan bij kortdurende suppletie.
Druivenpitextract:
- vermindert chronische pancreatitis (200-300 mg per dag gedurende een jaar);
- verlaagt de totaal- en LDL-cholesterol en verhoogt de HDL-cholesterolspiegel bij mensen met hypercholesterolemie (600 mg/dag gedurende lange tijd);
- vermindert oxidatieve stress bij rokers (300 mg/dag);
- verbetert de bloedcirculatie in de benen en vermindert vochtretentie bij premenopauzale vrouwen (320 mg/dag);
- remt hyperpigmentatie (162 mg/dag, 6 maanden);
- verbetert de flow-gemedieerde vaatverwijding bij mensen met een verhoogd cardiovasculair risico (1 g/dag, 1 maand);
- remt postprandiale oxidatieve stress bij gezonde vrijwilligers (300 mg).
Veiligheid en bijwerkingen
Dierstudies met druivenpitextract hebben aangetoond dat het supplement zeer veilig is en geen noemenswaardige bijwerkingen heeft. In de Verenigde Staten zijn druivenpitextracten geclassificeerd als GRAS (generally recognized as safe).
Interacties
OPC kan het CYP1A2-leverenzym induceren en de plasmaspiegel van medicijnen, die door dit enzym worden gemetaboliseerd, verlagen. Meldingen hiervan in de praktijk zijn er echter (nog) niet. Mensen die anticoagulantia gebruiken, moeten rekening houden met het bloedverdunnende effect van OPC.
Het volledige artikel, inclusief bronnen, is op te vragen bij de redactie.
Dit artikel is mogelijk gemaakt door Natura Foundation, www.naturafoundation.nl
