Seleen en weerstand: het spoorelement staat vooral bekend als mineraal voor het hart, maar het speelt minstens zo’n belangrijke rol bij het immuunsysteem. Het spoorelement is nodig voor selenoproteïnen die ontstekingen in balans houden en het lichaam beschermen tegen schade door vrije radicalen, dus tegen de zogeheten oxidatieve stress. Toch krijgen veel Europeanen te weinig seleen binnen om deze bescherming volledig te benutten.
Seleen en weerstand: de rol van glutathionperoxidase
Een van de belangrijkste selenoproteïnen is glutathionperoxidase (GPx), een krachtig antioxidant enzym waarvan de activiteit direct afhangt van voldoende seleen in het lichaam. Onderzoek naar seleen, selenoproteïnen en immuniteit laat zien dat deze enzymen helpen bij het opruimen van vrije radicalen die vrijkomen bij een afweerreactie, zodat het eigen weefsel minder schade oploopt tijdens het bestrijden van een infectie.
Een systematische review en meta-analyse naar experimentele studies bij mensen bevestigt dat seleensuppletie de GPx-activiteit kan verhogen en oxidatieve stress kan verlagen. Dat is relevant, want een teveel aan vrije radicalen tijdens een afweerreactie kan juist bijdragen aan langdurige, laaggradige ontstekingen in het lichaam.
Selenoproteïnen komen wereldwijd voor in vrijwel alle levende organismen en het menselijk lichaam bevat er zo’n 25, elk met een eigen specifieke functie. Naast glutathionperoxidase en thioredoxinereductase spelen ook de jodothyronine-dejodinases een rol, enzymen die betrokken zijn bij de omzetting van schildklierhormonen, wat opnieuw laat zien hoe verweven seleen is met meerdere lichaamssystemen tegelijk.
Seleen helpt ontstekingen afremmen
Naast glutathionperoxidase spelen ook andere selenoproteïnen, zoals thioredoxinereductases, een rol bij het reguleren van ontstekingsprocessen. Onderzoek naar selenium en selenoproteïnen bij ontstekingsregulatie laat zien dat een tekort aan seleen samenhangt met een verstoorde balans in het immuunsysteem, waarbij het lichaam soms te fel of juist te traag reageert op indringers.
Dat is een van de redenen waarom onderzoekers vermoeden dat een adequate seleeninname bijdraagt aan een goed functionerende weerstand, vooral bij mensen die vaker infecties doormaken of langzamer herstellen, zoals ouderen.
De Nederlandse Voedingsnorm adviseert volwassenen ongeveer 55 tot 70 microgram seleen per dag, maar dat is een minimum om ernstige tekorten te voorkomen, niet per se de hoeveelheid waarbij de immuunfunctie optimaal profiteert. Onderzoekers benadrukken daarom vaker het belang van een bloedtest bij twijfel, in plaats van blindelings te gaan suppleren, juist omdat de marge tussen een gunstige en een te hoge inname relatief smal is.
Wie loopt risico op een tekort
Net als bij de eerder besproken cardiovasculaire voordelen van seleen, geldt ook voor de immuunfunctie dat rokers, veganisten en mensen die weinig vis, eieren, vlees of paranoten eten, een verhoogd risico lopen op een te lage seleeninname. Ouderen vormen een aparte risicogroep: met het ouder worden neemt de seleenstatus in het lichaam vaak geleidelijk af, terwijl het immuunsysteem juist kwetsbaarder wordt voor infecties.
Twee tot drie paranoten per dag leveren doorgaans voldoende seleen om een tekort te voorkomen. Wie liever een supplement gebruikt, kan denken aan seleenverrijkte gist, waarvan onderzoek liet zien dat het lichaam het goed opneemt en dat de bloedwaarden er merkbaar van stijgen binnen enkele weken.
Bij ouderen speelt nog een extra factor mee: met de leeftijd neemt de opname van voedingsstoffen via de darmen vaak iets af, en eten veel ouderen bovendien kleinere porties, wat het risico op een tekort verder vergroot. Een gevarieerd voedingspatroon met voldoende vis, eieren, volkoren granen en af en toe een paranoot blijft daarom voor iedereen, en zeker voor ouderen, de basis.
Interessant is dat de meeste onderzoeken naar seleen en immuniteit tot nu toe vooral bij dieren of in laboratoriumomstandigheden zijn uitgevoerd. Humane studies bevestigen wel het mechanisme via glutathionperoxidase, maar over de precieze dosering die nodig is om een concreet, klinisch merkbaar verschil te maken bij gezonde mensen, is nog niet het laatste woord gezegd. Voor mensen met een reeds vastgesteld tekort ligt dat anders: daar is het effect van suppletie doorgaans duidelijker aantoonbaar.
Veelgestelde vragen over seleen en weerstand
Kan seleen verkoudheid of griep voorkomen?
Seleen kan een tekort in de weerstand helpen herstellen, maar er is geen bewijs dat extra seleen boven op een normale inname verkoudheid of griep voorkomt bij mensen die al voldoende binnenkrijgen. Het grootste effect wordt gezien bij mensen die eerst een tekort hadden.
Is te veel seleen slecht voor het immuunsysteem?
Ja, ook bij het immuunsysteem geldt dat meer niet per definitie beter is. Bij langdurige, hoge doseringen boven de 300 tot 400 microgram per dag kan seleen juist averechts werken en klachten veroorzaken, dus een gerichte, niet overmatige inname is het uitgangspunt.
Helpt seleen bij auto-immuunaandoeningen?
Bij sommige auto-immuunaandoeningen, zoals de ziekte van Hashimoto, wordt onderzoek gedaan naar de samenhang tussen seleen en weerstand bij het afremmen van overactieve immuunreacties. De resultaten zijn wisselend en het is geen vervanging voor de reguliere behandeling, wel een onderwerp waar artsen soms rekening mee houden bij de bredere behandeling.
Meer weten over voeding, mineralen en het immuunsysteem? Bekijk ook de andere artikelen op de thema-pagina N&S Magazine.
