Door: Nellie Timmermans-van de Kamp
Samengestelde gezinnen hebben een ingewikkelde dynamiek. Het is logisch dat dit soms problemen geeft. Er zijn (puberende) kinderen uit verschillende relaties, (vervelende) ex-partners en hun families. Waar trek je de grenzen tussen het ene deel van het gezin, ofwel subsysteem, en het andere? Vaak zijn er overlappingen. En wie of wat heeft er dan voorrang?
Soms komen er kinderen voort uit de nieuwe verbintenis en komt er nog een subsysteem bij. Kinderen hebben invloed op de relatie en de relatie heeft invloed op kinderen. Dat geldt ook bij kerngezinnen, maar het is eenvoudiger als ouders tegelijk ook partners zijn.
Gezag, loyaliteit, structuur en grenzen van subsystemen
Gezagskwesties zijn op te lossen door niet het symptoom aan te pakken maar de structuur van het gezin tegen het licht houden: allianties, coalities, grenzen tussen de generaties en hiërarchie. De grenzen tussen subsystemen zijn in samengestelde gezinnen vaak onduidelijk en veel ingewikkelder dan bij een kerngezin. Posities veranderen naar gelang de rol die men heeft en die verandert per situatie. Een genogram is een overzicht van het familiesysteem. Het vormt vaak een eerste stap om inzicht te krijgen en bewust te worden van het familiesysteem.
Bij samengestelde gezinnen maakt het genogram zichtbaar dat er niet van één oudersubsysteem sprake is (zoals in een kerngezin), maar van een subsysteem van twee volwassenen die los van elkaar ouders zijn. De ouders kunnen ieder (niet expliciet) een subsysteem vormen met hun eigen kind(eren), waardoor de nieuwe partner zich buitenspel voelt staan. Van de nieuwe partner wordt bovendien verwacht dat hij of zij zich niet bemoeit met de opvoeding. Dit kan het gevoel van buitenspel staan nog versterken.
Kinderen en de nieuwe partner strijden om aandacht. Een keuze voor de partner wordt gevoeld als een keuze tegen de kinderen en andersom. De natuurlijke ouder voelt zich verscheurd. De nieuwe partner loopt op eieren óf wordt de kwaaie pier. Als de nieuwe partner er niet in slaagt zich op de achtergrond te houden, gaat de natuurlijke ouder het opnemen voor de kinderen, waardoor de nieuwe partner nog meer gedwongen wordt een stap terug te doen (maar zich ook meer gaat storen). Hierdoor wordt de positie van de nieuwe partner steeds lastiger en kunnen conflicten toenemen.
Ook kinderen ervaren hun positie anders. Het eerste kind kan bijvoorbeeld zijn plaats als ‘oudste’ verliezen aan een ouder stiefkind. Ten opzichte van de nieuwe partner kunnen kinderen zich onzeker voelen. Dit kan leiden tot oppositioneel of juist over-aangepast gedrag. Zeker bij oppositioneel gedrag wordt het nóg lastiger voor de niet-ouder om dat gedrag te verdragen. Bovendien denken kinderen vaak de afwezige ouder te kwetsen als zij de nieuwe partner goedkeuren. Dit sterkt hen in hun koppigheid.
Communiceren en faciliteren
Gezinstherapie leert de ouders te communiceren over rollen en posities én hoe zij de kinderen hiertoe kunnen faciliteren.
Wanneer posities en rollen helder worden, ontstaat begrip en zijn gevoelens beter te benoemen waardoor er ook over en weer begrip ontstaat. Men kan het eens zijn over het feit dat men het oneens is bijvoorbeeld. Daarom is het belangrijk om de structuur van het gezin allereerst onder de loep te nemen. Er is niet één oudersubsysteem.
Maar de partners moeten wél samen een subsysteem vormen om te voorkomen dat zij uit elkaar worden getrokken. En daarvoor is duidelijke, expliciete communicatie een voorwaarde: niet denken te weten maar zeker weten!
Wanneer men begrijpt hoe problemen ontstaan en op welk moment men andere stappen kan zetten, wordt ander gedrag zichtbaar. En dat is het begin van een veilige gezinssituatie waarin ieder gezinslid en subsysteem zich prettig voelt.
Gezinstherapie is géén vervanging van de steungroepen voor stiefmoeders en stiefouders. Steungroepen bieden een uitstekende aanvulling op deze vorm van hulpverlening. Erkenning, acceptatie en steun zijn erg plezierig bij problematische gezinssituaties.
Nellie Timmermans-van de Kamp heeft zich gespecialiseerd als relatie- en gezinstherapeut in samengestelde gezinnen. Als zodanig is zij als adviseur verbonden aan www.stiefmoeders.nl. Ze heeft haar Praktijk voor psychosociale hulpverlening, relatie- en gezinstherapie en conflictbemiddeling te Veghel.
www.interpunctie.nl
