Acupunctuur bij angstklachten en de stand van het onderzoek

Acupunctuur bij angstklachten wordt, net als bij chronische vermoeidheid, regelmatig als aanvullende behandeling overwogen.

Net als bij chronische vermoeidheid wordt acupunctuur ook bij angst- en paniekklachten regelmatig als aanvullende behandeling overwogen.

Dit artikel bespreekt de theoretische onderbouwing vanuit zowel de Traditionele Chinese Geneeskunde als de westerse fysiologie, de onderzoeksresultaten tot nu toe, en praktische overwegingen voor wie een behandeling overweegt.

In Nederland zoeken jaarlijks duizenden mensen met angstklachten hun toevlucht tot acupunctuur, vaak nadat ze al met reguliere behandeling zijn gestart of terwijl ze op een wachtlijst staan voor gespecialiseerde GGZ-zorg.

Deze praktijk roept een terechte vraag op: houdt deze aanpak wetenschappelijk stand, en wat mag iemand er redelijkerwijs van verwachten?

Binnen de Traditionele Chinese Geneeskunde (TCG) wordt angst vaak geassocieerd met een disbalans van het hart en de nieren, twee organen die in dit systeem niet alleen hun fysieke functie vertegenwoordigen maar ook een emotionele en energetische lading dragen, het hart wordt in de TCG traditioneel gezien als de zetel van de geest (shen), en een verstoring daarvan uit zich volgens deze traditie bij uitstek in rusteloosheid en angst.

Bij een verstoorde balans tussen deze organen zou onder meer rusteloosheid, hartkloppingen, slapeloosheid en angst kunnen ontstaan, een combinatie van klachten die opvallend overeenkomt met de symptomen van paniekstoornis en gegeneraliseerde angst zoals die in de westerse diagnostiek worden beschreven, ook al is de onderliggende verklaring, energetisch versus neurofysiologisch, fundamenteel anders.

Vanuit een westers, neurofysiologisch perspectief wordt het mogelijke effect van acupunctuur op angst vaak verklaard via de invloed op het autonome zenuwstelsel en op neurotransmitters zoals serotonine en GABA (gamma-aminoboterzuur), een stof die een centrale rol speelt bij het dempen van overmatige zenuwactiviteit, hetzelfde systeem waar veel angstremmende medicatie op aangrijpt.

Dierstudies laten zien dat naaldstimulatie op specifieke punten gepaard kan gaan met een toename van GABA-activiteit in bepaalde hersengebieden, al is de vertaling van dierstudies naar mensen, zoals vaker in dit soort onderzoek, niet vanzelfsprekend en vraagt zorgvuldige interpretatie.

Beeldvormend onderzoek bij mensen, met behulp van functionele MRI-scans, heeft daarnaast laten zien dat acupunctuur op bepaalde punten samenhangt met veranderde activiteit in hersengebieden die betrokken zijn bij emotieregulatie, waaronder de amygdala, een kernstructuur die bij angststoornissen doorgaans overactief is.

Deze bevindingen zijn voorlopig en betreffen kleine onderzoeksgroepen, maar ze bieden wel een plausibel, biologisch verklaarbaar mechanisme dat verder gaat dan alleen ontspanning door aanraking en rust, en sluiten aan bij het bredere beeld dat acupunctuur op meerdere niveaus tegelijk lijkt aan te grijpen: fysiologisch, neurologisch en psychologisch.

Het aantal gerandomiseerde studies naar acupunctuur specifiek bij angststoornissen is de afgelopen twee decennia gegroeid, maar blijft in vergelijking met onderzoek naar cognitieve gedragstherapie of medicatie beperkt.

Een systematische review van Pilkington (2010), die het beschikbare onderzoek naar acupunctuur bij angst samenvatte, concludeerde dat er aanwijzingen zijn voor een gunstig effect, maar dat de kwaliteit van veel studies te wensen overliet: kleine steekproeven, wisselende acupunctuurprotocollen en een gebrek aan langetermijnfollow-up maakten stellige conclusies onmogelijk.

Een eerdere, bredere review van Samuels en collega’s naar acupunctuur bij uiteenlopende psychiatrische klachten kwam tot een vergelijkbare, voorzichtige conclusie, en benadrukte dat toekomstig onderzoek vooral gebaat zou zijn bij grotere, beter gecontroleerde studies met eenduidige, herhaalbare behandelprotocollen.

Een latere review van Errington-Evans (2012), specifiek gericht op angststoornissen, kwam tot een vergelijkbare conclusie: veelbelovend, maar nog niet overtuigend bewezen, met de aanbeveling dat acupunctuur een redelijke aanvullende optie kan zijn zolang de patiënt niet de indruk krijgt dat het een bewezen, op zichzelf staand alternatief is voor bewezen effectieve behandelingen.

Interessant is dat een deel van de onderzochte studies acupunctuur vergeleek met wachtlijstcontroles (waarbij deelnemers tijdelijk geen behandeling kregen) in plaats van met een actieve alternatieve behandeling, wat de resultaten positiever kan doen lijken dan wanneer acupunctuur zou worden vergeleken met bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie of ontspanningsoefeningen.

Enkele recentere trials hebben geprobeerd deze methodologische zwaktes te ondervangen door acupunctuur te vergelijken met shamacupunctuur (oppervlakkige of niet-werkzame naaldpunten) in plaats van met geen behandeling.

De resultaten van die vergelijkingen zijn wisselend: sommige studies vinden nog altijd een voordeel van echte acupunctuur boven sham, andere vinden geen significant verschil, een patroon dat vaker voorkomt bij acupunctuuronderzoek en dat erop wijst dat een deel van het effect mogelijk niet-specifiek is (zie ook het artikel over acupunctuur in het dossier Chronische vermoeidheid voor een bredere bespreking van dit vraagstuk).

Deze onzekerheid over het specifieke werkingsmechanisme betekent niet dat acupunctuur voor mensen met angstklachten waardeloos zou zijn.

Zoals ook bij chronische vermoeidheid geldt: een behandeling die veilig is, door de cliënt als prettig wordt ervaren, en gepaard gaat met merkbare klachtenvermindering, heeft praktische waarde, ongeacht of dat effect volledig, gedeeltelijk of niet specifiek aan de naaldstimulatie zelf valt toe te schrijven.

Voor de wetenschap is dat onderscheid belangrijk om de werking te begrijpen; voor de individuele patiënt is het resultaat vaak doorslaggevender dan het mechanisme erachter, al blijft het belangrijk niet meer van een behandeling te verwachten dan de onderzoeksbasis rechtvaardigt.

Een systematische review en meta-analyse naar acupunctuur bij angstklachten vond een gematigd positief effect ten opzichte van controlebehandelingen, met een gunstig veiligheidsprofiel.

In de praktijk wordt acupunctuur bij angstklachten meestal ingezet als aanvulling op, niet als vervanging van, cognitieve gedragstherapie of medicatie.

Sommige cliënten gebruiken het gericht rond momenten van verhoogde spanning, voorafgaand aan een ingrijpende gebeurtenis, tijdens een periode van verhoogde stress, terwijl anderen een langduriger traject volgen als onderdeel van een bredere aanpak van hun angstklachten.

Voor mensen die terughoudend zijn tegenover medicatie, bijvoorbeeld vanwege zorgen over bijwerkingen of gewenning, kan acupunctuur een aantrekkelijk alternatief lijken om te proberen naast gedragsmatige aanpakken.

Het is daarbij belangrijk realistisch te blijven: bij matige tot ernstige angststoornissen is de onderzoeksbasis voor cognitieve gedragstherapie en, waar nodig, medicatie aanzienlijk sterker dan die voor acupunctuur, en het uitstellen van effectieve behandeling in de hoop dat acupunctuur alleen voldoende zal zijn, kan bij ernstiger klachten onnodig lijden verlengen.

Een praktisch voordeel dat door cliënten vaak wordt genoemd, is de diepe ontspanning die tijdens en na een sessie wordt ervaren: het stilliggen in een rustige ruimte, weg van dagelijkse prikkels, kan op zichzelf al een kalmerend effect hebben, los van het specifieke effect van de naalden.

Voor mensen met een druk, opgejaagd bestaan kan die gedwongen pauze van dertig tot vijfenveertig minuten al waardevol zijn, een moment waarop er, anders dan in de rest van de dag, letterlijk niets van hen wordt gevraagd behalve stil blijven liggen en de behandeling ondergaan.

Acupunctuur bij angstklachten wordt in de praktijk meestal ingezet naast, niet in plaats van, reguliere behandeling.

Wie twijfelt of acupunctuur bij angstklachten geschikt is, kan dit het beste eerst bespreken met de huisarts of behandelaar.

Een acupuncturist die met angstklachten werkt, vraagt tijdens de intake doorgaans niet alleen naar de angst zelf, maar ook naar slaap, spijsvertering, menstruatiecyclus en algemene energie, in lijn met de holistische diagnostiek van de TCG.

Op basis daarvan wordt een puntenpatroon gekozen, vaak gericht op punten die traditioneel worden geassocieerd met kalmering van het hart en de geest, zoals het punt Shenmen (letterlijk “poort van de geest”) op de pols, dat in de klassieke literatuur specifiek wordt genoemd bij onrust en slapeloosheid.

Een traject bestaat doorgaans uit zes tot tien wekelijkse sessies, gevolgd door een evaluatie: neemt de frequentie of intensiteit van de angstklachten meetbaar af, en is voortzetting zinvol.

Sommige cliënten merken al na de eerste paar sessies een verschil in slaapkwaliteit of algemene ontspanning, terwijl een effect op de kernangstklachten vaak wat langer op zich laat wachten, het is dan ook niet ongebruikelijk dat behandelaars vragen om minimaal vier tot zes sessies te volgen voordat een eerste, betrouwbare inschatting van de effectiviteit wordt gemaakt.

Zoals bij de meeste complementaire behandelingen in dit dossier is het advies om vooraf een concreet, meetbaar doel te formuleren, zodat na een aantal sessies objectief kan worden beoordeeld of de behandeling daadwerkelijk iets oplevert.

Acupunctuur is bij een goed opgeleide, geregistreerde behandelaar veilig, met als voornaamste, zeldzame bijwerkingen lichte duizeligheid direct na een sessie of een blauwe plek op de prikplek.

Cliënten die medicatie gebruiken tegen angst, zoals SSRI’s of benzodiazepines, kunnen acupunctuur doorgaans zonder problemen combineren met hun medicatie, maar het is verstandig de behandelend arts of psychiater op de hoogte te houden van aanvullende behandelingen, al was het maar om een volledig beeld van de behandeling te bewaren en eventuele wisselwerkingen tijdig te kunnen signaleren.

Sommige mensen ervaren tijdens de eerste sessie enige spanning, simpelweg omdat het inbrengen van naalden een nieuwe en onbekende ervaring is. Ervaren acupuncturisten besteden om die reden extra tijd aan uitleg en geruststelling bij een eerste bezoek, en beginnen vaak met minder naalden dan in latere sessies, zodat een cliënt kan wennen aan de ervaring voordat een volledig behandelprotocol wordt toegepast. Deze geleidelijke opbouw sluit aan bij een breder principe dat in dit dossier vaker terugkomt: bij mensen met angstklachten is de manier waarop een behandeling wordt geïntroduceerd minstens zo belangrijk voor het uiteindelijke resultaat als de behandeling zelf.

Bronnen

• Pilkington, K. (2010). “Acupuncture therapy for psychiatric illness.” International Review of Neurobiology, 92, 91–107.
• Errington-Evans, N. (2012). “Acupuncture for anxiety.” CNS Neuroscience & Therapeutics, 18(4), 277–284.
• Samuels, N. et al. (2008). “Acupuncture for psychiatric illness: a literature review.” Behavioral Medicine, 34(2), 55–64.
• Klein, D.F. (1993). “False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions: an integrative hypothesis.” Archives of General Psychiatry, 50(4), 306–317.
• NVA (Nederlandse Vereniging voor Acupunctuur), beroepsvereniging en kwaliteitsregister voor acupuncturisten in Nederland.

Meer lezen over deze behandelvorm? Bekijk de thema-pagina acupunctuur voor een breder overzicht.

Acupunctuur bij angstklachten blijft, ondanks het lage bewijsniveau, voor veel mensen een laagdrempelige aanvulling.

Een gemiddeld behandeltraject van acupunctuur bij angstklachten bestaat uit meerdere sessies verspreid over enkele weken.