Effect op stress en stemming

Cortisol en stress hangen nauw samen, en juist daarom is dit hormoon zo bruikbaar om het effect van bosbaden objectief te meten. Cortisol is het hormoon dat de bijnieren aanmaken bij spanning, en het is via speeksel eenvoudig en pijnloos te meten – geen bloedprikken nodig. Onderzoekers gebruiken het daarom vaak als objectieve graadmeter voor stress, naast wat mensen zelf rapporteren over hoe gespannen of ontspannen ze zich voelen.

Het voordeel van een speekseltest is dat hij niet gevoelig is voor sociaal wenselijke antwoorden: cortisol laat zich niet overtuigen, ook niet als iemand zichzelf wijsmaakt dat de wandeling toch niet zoveel deed.

In de eerder genoemde studie in 24 bossen daalde het cortisolgehalte met 13,4 procent na het kijken naar het bos en met 15,8 procent na het wandelen erdoorheen, vergeleken met de stedelijke controlesessie.

Dat is een substantiële daling voor een sessie van nog geen kwartier, en het patroon – wandelen werkt net iets sterker dan alleen kijken – komt terug bij bijna alle gemeten waarden in dit onderzoek, van hartslagvariabiliteit tot bloeddruk. Dat cortisol en stress zich zo consequent laten beïnvloeden door een korte blootstelling aan bos, maakt dit een van de meest overtuigende fysiologische aanwijzingen in het hele onderzoeksveld naar natuur en welzijn. Het suggereert dat actieve beweging in bos een net iets grotere prikkel geeft dan passieve blootstelling, al blijft ook stilzitten en kijken al de moeite waard.

Eén studie zegt nooit het hele verhaal, dus is het waardevol dat een systematische review uit 2019 van Antonelli, Barbieri en Donelli, gepubliceerd in het International Journal of Biometeorology, 22 losse studies naar bosbaden en cortisol samenbracht. Acht daarvan waren methodologisch vergelijkbaar genoeg om samen te voegen in een gecombineerde analyse.

In vrijwel alle studies was het cortisolniveau na een bosbezoek lager dan na een vergelijkbare sessie in een stedelijke of binnenomgeving, ook al verschilden de exacte percentages per onderzoek. Die consistentie over uiteenlopende onderzoeksgroepen, seizoenen en boslocaties heen is precies wat een enkele studie niet kan laten zien, en het is de reden dat dit stresseffect tot de best onderbouwde bevindingen in het hele onderzoeksveld hoort. De volledige review is te raadplegen via PubMed.

Naast cortisol wordt in dit soort onderzoek vaak ook stemming bevraagd via gestandaardiseerde vragenlijsten, zoals de Profile of Mood States (POMS), die spanning, vermoeidheid, somberheid en boosheid in kaart brengt.

Dat soort zelfrapportage is per definitie minder objectief dan een speekselwaarde – iemand kan zich laten beïnvloeden door de verwachting dat een boswandeling wel zal helpen. Toch komt de richting van de bevindingen doorgaans overeen met de hormonale metingen: minder spanning, minder vermoeidheid, een iets vrolijkere stemming, en dat zowel direct na de wandeling als bij metingen die een paar uur later worden herhaald.

De auteurs van de review zijn daar zelf eerlijk over: verwachtingseffecten – je van tevoren al ontspannen voelen bij het vooruitzicht van een boswandeling – kunnen een rol spelen, zeker bij de zelfgerapporteerde stemmingsscores.

Cortisol is in dat opzicht een net iets hardere uitkomstmaat, omdat een hormoonspiegel zich niet zomaar laat overtuigen door verwachting alleen. Dat het cortisoleffect zo consistent terugkomt over tientallen onafhankelijke studies, in verschillende landen en met verschillende onderzoeksteams, maakt het onwaarschijnlijk dat het volledig aan placebo is toe te schrijven – al blijft het, zoals bij vrijwel elk onderzoek naar leefstijl en welzijn, verstandig om de resultaten niet groter te maken dan ze zijn. Wie zelf de effecten van cortisol en stress via bosbaden wil ervaren, vindt meer achtergrond en andere natuurgerichte methodes in het overzicht van complementair algemeen op Curova. Ook los van cortisolwaarden merken veel mensen al na één wandeling dat de stemming iets lichter aanvoelt.