Een arm om je schouder na een rotdag. Een lange knuffel op het perron. Bijna iedereen weet uit ervaring dat aanraking iets doet met spanning, en onderzoekers proberen al jaren te meten wat precies. Twee studies die de Amerikaanse site Psychology Today uitgebreid besprak, geven een aardig beeld van het verband tussen aanraking en stress. Voor haptotherapeuten, die aanraking bewust inzetten in hun werk, is dat interessante lectuur. Voor de rest van ons ook, eerlijk gezegd.
Knuffels en je ochtendcortisol
Een team rond psycholoog Chelsea Romney volgde 112 studenten gedurende drie dagen. Via sms kregen de deelnemers vijf keer per dag de vraag of ze in de afgelopen drie uur iemand hadden geknuffeld. Daarnaast leverden ze elke ochtend twee speekselmonsters in: één direct na het wakker worden en één een halfuur later.
In die monsters maten de onderzoekers cortisol, een van de belangrijkste stresshormonen. Cortisol stijgt ’s ochtends vanzelf. Die opstartpiek, in vaktaal de cortisol awakening response, maakt je lichaam klaar voor de dag. Wie op een dag vaker had geknuffeld, liet de ochtend erna een kleinere piek zien. Dat verband bleef overeind toen de onderzoekers corrigeerden voor geslacht en voor hoe vaak iemand gemiddeld knuffelde.
Van knuffelmarathons was overigens geen sprake. De studenten knuffelden in ongeveer 15 procent van de gemeten tijdvakken. De onderzoekers opperen dat een omhelzing werkt als een biologisch veiligheidssignaal. Wie vaak wordt vastgehouden, verwacht de volgende dag misschien minder dreiging, waardoor het lichaam minder hard hoeft op te starten.
Wel een kanttekening: dit is observationeel onderzoek bij jonge, gezonde studenten. Het laat een samenhang zien. Of de knuffels zelf de oorzaak zijn, kan zo’n opzet niet aantonen. Mensen met veel warme contacten knuffelen vaker en hebben ook om andere redenen vaak minder stress.
137 studies op een rij
Een veel breder beeld komt uit een meta-analyse van Julian Packheiser en collega’s, die in 2024 verscheen in Nature Human Behaviour. Het team nam 137 studies mee in de statistische analyse en besprak er nog 75 in het systematische overzicht. Samen ging het om bijna 13.000 deelnemers, van pasgeboren baby’s tot ouderen. Voor wie het verband tussen aanraking en stress wil begrijpen, is dit een rijke bron.
Alle studies vergeleken een vorm van aanraking met een situatie zonder aanraking: massage, knuffelen, huid-op-huidcontact of een hand op de schouder. Gemiddeld had aanraking een effect van middelmatige grootte, op de lichamelijke gezondheid en op de psychische gezondheid. Bij volwassenen was de winst het duidelijkst bij pijn. Daarnaast namen gevoelens van angst en somberheid af.
Bij pasgeborenen hielp aanraking om de cortisolspiegel te reguleren en kwamen de baby’s sneller aan in gewicht. Daar maakte het ook uit wie aanraakte. De hand van een ouder werkte beter dan die van een zorgverlener.
Vaker telt zwaarder dan langer
Een praktische bevinding uit de meta-analyse: hoe vaak iemand wordt aangeraakt, weegt zwaarder dan hoe lang een aanraaksessie duurt. Een korte knuffel die vaak terugkomt, lijkt dus meer op te leveren dan eens per maand een uur massage. Bij volwassenen maakte het bovendien weinig uit of een bekende of een professional de aanraking gaf. Voor therapeuten is dat een relevant gegeven, want het betekent dat professionele aanraking in een behandelkamer ook effect kan hebben.
Aanraking door voorwerpen, zoals een robot of een verzwaringsdeken, had in de studies wel lichamelijke effecten. Op psychisch vlak bleef het effect daarvan achter bij menselijke aanraking.
Aanraking in de behandelkamer
Haptotherapie komt voort uit de haptonomie van de Nederlander Frans Veldman. Een haptotherapeut gebruikt aanraking om cliënten te helpen weer te voelen wat er in hun lichaam gebeurt. Mensen met stressklachten leven vaak vooral in hun hoofd. Ze merken pas dat hun schouders vastzitten of hun adem hoog zit als de klachten al flink zijn opgelopen. Door gerichte, rustige aanraking leren ze die signalen eerder op te merken en er iets mee te doen.
De studies hierboven gingen niet over haptotherapie. Ze onderzochten aanraking in het algemeen. Ze maken wel aannemelijk dat het lichaam reageert op veilige aanraking, met meetbare gevolgen voor stresshormonen en pijnbeleving. Op dat verband tussen aanraking en stress sluit de werkwijze van haptotherapeuten aan. Of haptotherapie als geheel beter werkt dan andere behandelingen bij stress, moet specifiek onderzoek nog uitwijzen.
Grenzen horen erbij
Aanraking is voor niet iedereen prettig. Wie nare ervaringen heeft met lichamelijk contact, kan een hand op de rug juist als bedreigend ervaren. Ook dan kan aanraking helpen, zolang de cliënt zelf de regie houdt over wat wel en niet goed voelt. Bij aanraking en stress speelt veiligheid dus een grote rol. Een goede haptotherapeut bespreekt dat vooraf en checkt tijdens de sessie steeds of het contact nog klopt. Een knuffel die je niet wilt, verlaagt je stress niet. Die verhoogt hem eerder.
Meer aanraking in je dag
Je hoeft niet meteen een therapeut te bellen om iets met de kennis over aanraking en stress te doen. Een paar eenvoudige ideeën:
- Knuffel vaker, ook als het kort is. Vaker weegt volgens de meta-analyse zwaarder dan langer.
- Probeer zelfaanraking. Een Duits experiment uit 2021 vond dat een hand op je borst of buik de cortisolreactie op een stressvolle taak ongeveer even goed dempte als een knuffel van een ander.
- Vraag bij een massage of behandeling gerust naar wat de therapeut doet en waarom. Je mag altijd aangeven wat je prettig vindt.
- Knuffel je huisdier. Er is minder onderzoek naar, maar het is gratis en de hond vindt het ook fijn.
Houd je langdurig last van spanning, slecht slapen of lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak? Bespreek dat dan met je huisarts. Haptotherapie kan een aanvulling zijn op reguliere zorg, als onderdeel van een bredere aanpak.
Veelgestelde vragen over aanraking en stress
Verlaagt een knuffel echt je stresshormonen?
In het onderzoek onder 112 studenten hadden mensen die vaker knuffelden de volgende ochtend een kleinere cortisolpiek. Dat is een verband en nog geen hard bewijs voor oorzaak en gevolg, maar het past bij de grotere meta-analyse.
Werkt aanraking door een therapeut net zo goed als door een partner?
Bij volwassenen vond de meta-analyse van 137 studies weinig verschil. Bij baby’s werkte aanraking door een ouder beter.
Is haptotherapie hetzelfde als massage?
Nee. Bij massage staat het behandelen van spieren centraal. Een haptotherapeut gebruikt aanraking vooral om lichaamsbewustzijn en gevoel te versterken, en combineert dat met gesprekken en oefeningen voor thuis.
Bronnen: Sebastian Ocklenburg, “New Findings on the Stress-Relieving Power of Hugs”, Psychology Today (2024); Romney e.a., International Journal of Environmental Research and Public Health (2023); Packheiser e.a., Nature Human Behaviour (2024).
