Chronische vermoeidheid
In Nederland heeft zo’n 2% van de bevolking (350.000 mensen) last van chronische vermoeidheid. Een groot deel hiervan komt terecht bij een complementair werkende gezondheidsprofessional. Chronische vermoeidheid is lichamelijke en/of geestelijke vermoeidheid die tenminste 6 maanden aanhoudt. Naast vermoeidheid komen ook andere klachten veel voor, waaronder spierpijn, gewrichtspijn, hoofdpijn, cognitieve problemen (onder andere geheugen- en concentratieproblemen), slaapproblemen en een ontregeld immuunsysteem.
Chronische vermoeidheid is multifactorieel. Dit houdt in dat er meestal sprake is van meerdere oorzaken. Belangrijke oorzaken van chronische vermoeidheid zijn: chronische stress en/of bijnieruitputting, voedselovergevoeligheden en nutriëntentekorten, pathogene infecties en postinfectieuze syndromen zoals Lyme, Covid en Epstein-Barr, het metabool syndroom (diabetes, hart- en vaatziekten, overgewicht), langdurig gebruik van geneesmiddelen waaronder antibiotica, NSAID’s en protonpompremmers, hypothyreoïdie of andere hormonale problematiek, anemie (tekort aan vitamine B12 en ijzer), intoxicaties, en ziektebeelden zoals depressie, slaapapneu en kanker. Bij twijfel over de oorzaak van chronische vermoeidheid is doorverwijzing naar een arts aan te raden.
Ondersteuning bij chronische vermoeidheid
Voor een complementaire ondersteuning bij chronische vermoeidheid is het belangrijk om de oorzaak van de vermoeidheid te achterhalen en, afhankelijk van de oorzaak, passende adviezen te geven. Voedings- en bewegingsadviezen, yoga, meditatie, accupunctuur en massage kunnen helpen bij chronische vermoeidheid. Vanuit de orthomoleculaire therapie kan ondersteuning van de cellulaire ademhaling zinvol zijn.
Cellulaire ademhaling
In het molecuul ATP (adenosinetrifosfaat) ligt de biochemische energie opgeslagen. Deze energie wordt door allerlei lichaamsprocessen gebruikt en is van levensbelang. ATP wordt verkregen vanuit de verbranding van koolhydraten, eiwitten en vetten, via glycolyse, de citroenzuurcyclus, bèta-oxidatie en de elektronentransportketen. Deze processen vinden plaats in de mitochondriën en worden de cellulaire ademhaling genoemd omdat voor dit proces zuurstof nodig is. De afbraak van koolhydraten, vetten en eiwitten, levert ATP, NADH en FADH2 op. NADH en FADH2 zijn elektronendragers die in de elektronentransportketen nodig zijn voor de productie van ATP. In totaal levert de verbranding van één molecuul glucose 36 moleculen ATP. In situaties waarbij er een zuurstoftekort is, kan er vanuit koolhydraten alleen energie gewonnen worden via anaërobe verbranding waarbij glucose wordt omgezet naar lactaat en slechts 2 moleculen ATP. Vetzuren leveren voornamelijk energie door middel van bèta-oxidatiereacties waarbij NADH en FADH2 geproduceerd worden die vervolgens in de elektronentransportketen ATP leveren.
Om de reacties in de citroenzuurcyclus, de bèta-oxidatie en de elektronentransportketen goed te laten verlopen en energie te genereren, zijn B-vitamines, magnesium, zink, koper, ijzer en mangaan, acetyl-L-carnitine, co-enzym Q10 en antioxidanten nodig. Van magnesium is bekend dat meer dan een derde van de hoeveelheid magnesium in een cel, zich in de mitochondriën bevindt. Een tekort aan onder andere B-vitamines, magnesium, zink, acetyl-L-carnitine en co-enzym Q10 is gerelateerd aan chronische vermoeidheid.
De citroenzuurcyclus, bèta-oxidatie en elektronentransportketen
De citroenzuurcyclus levert ATP, NADH en FADH2. Koolhydraten zijn de belangrijkste brandstoffen in de citroenzuurcyclus. B-vitamines zijn betrokken bij diverse stappen in de citroenzuurcyclus en spelen daarmee een belangrijke rol in de energieproductie. Zo is NADH de actieve vorm van vitamine B3, en FAD en FADH2 zijn derivaten van vitamine B2. Ook vitamine B12 speelt een rol in de citroenzuurcyclus, als cofactor nodig in de omzetting van Methylmalonyl-CoA naar Succinyl-CoA.
Ook magnesium is een belangrijke cofactor in veel enzymatische reacties waaronder de glycolyse en in verschillende stappen in de citroenzuurcyclus. Zo is magnesium onder andere cofactor van het enzym 2-oxoglutaraat dehydrogenase, een limiterende stap in de citroenzuurcyclus. Andere cofactoren van enzymen in de citroenzuurcyclus zijn ijzer en mangaan. Zink is betrokken bij het transport van pyruvaat.
De bèta-oxidatie is een oxidatieproces van langeketenvetzuren waarbij acetyl-CoA wordt gevormd die de citroenzuurcyclus ingaat. Een tekort aan acetyl-L-carnitine, essentieel voor de verplaatsing van vetzuren over het mitochondriale membraan, is gerelateerd aan chronische vermoeidheid. Vitamine C is van belang voor de biosynthese van acetyl-l-carnitine. Naast vitamine B3 en B2 speelt ook biotine een rol in de vetzuuroxidatie, en magnesium is cofactor in de omzetting van langeketenvetzuren naar Acyl-CoA.
NADH en FADH2 die in de citroenzuurcyclus en de bèta-oxidatie geproduceerd worden, worden als elektronendrager gebruikt in de elektronentransportketen. Hier geven zij waterstofprotonen (H+) en een elektron af. Co-enzym Q10 fungeert als elektronendrager in de elektronentransportketen en is een belangrijke mitochondriale antioxidant die mitochondriën beschermt tegen oxidatieve schade. Daarnaast beschermen ook zink, koper, mangaan en selenium, en vitamine C en E mitochondriën tegen oxidatieve schade. Verschillende enzymen in de elektronentransportketen hebben magnesium als cofactor nodig; zo is magnesium een directe activator van ATP-synthase (Complex V). Verstoring van de magnesiumhomeostase in de mitochondriën verlaagt de ATP-productie, verstoort de mitochondriale membraanpotentiaal en verhoogt oxidatieve stress. In het ATP synthase-eiwit (complex V) wordt uiteindelijk ATP gevormd, na binding van magnesium aan ADP tot het energierijke magnesium-ATP-complex, dat als cofactor werkt voor honderden enzymatische reacties waarvoor energie nodig is.
