Natuurlijke ondersteuning bij terugkerende urineweginfecties: focus op vaginale gezondheid

Urineweginfecties (UWI’s), en vooral cystitis en blaasontstekingen, behoren tot de meest voorkomende infecties bij vrouwen. Naar schatting maakt 50 tot 60% van alle vrouwen in haar leven minstens één UWI door, en bij ruim 25% keert de infectie binnen zes maanden terug. UWI’s leiden dan ook tot honderdduizenden huisartsconsulten per jaar. Naast de fysieke klachten zijn ook de psychologische impact, het sociaal functioneren en de werkverzuimcijfers niet te onderschatten. Wat kun je als medisch professional betekenen voor vrouwen met terugkerende UWI’s?

Beperkingen van antibiotica

UWI’s gaan gepaard met klachten als frequent urineren, een branderig gevoel bij het plassen, pijn in de onderbuik en troebele urine. In de meeste gevallen – 75-95% – is Escherichia coli (E. coli), een bacterie afkomstig uit het darmkanaal, de voornaamste veroorzaker. Antibiotica worden doorgaans ingezet bij acute infecties, maar bieden geen bescherming tegen terugkerende UWI’s. Bij herhaald gebruik kunnen antibiotica bovendien het vaginale microbioom verstoren, wat het risico op nieuwe infecties verhoogt. Het mede afdoden van gezonde bacteriën in het vaginale microbioom verlaagt immers de natuurlijke bescherming tegen vaginale schimmels of bacteriële vaginose. Daarnaast is er een groeiende bezorgdheid over antibioticaresistentie, waardoor toekomstige blaasontstekingen mogelijk hardnekkiger worden. Hierdoor groeit de vraag naar veilige, natuurlijke alternatieven, waarbij de gezondheidsprofessional een belangrijke rol kan vervullen.

Het vaginale ecosysteem versterken

Een integrale aanpak waarbij ook het vaginale ecosysteem wordt ondersteund, biedt perspectief, met name voor vrouwen met recidiverende klachten. Een gezond vaginaal microbioom vormt een natuurlijke barrière tegen pathogenen. In de vruchtbare levensfase van de vrouw domineren lactobacillen het vaginale milieu. Deze melkzuurbacteriën produceren melkzuur en houden de pH laag. Dit zorgt voor een stabiel, zuur milieu, dat beschermt tegen schadelijke bacteriën en een natuurlijk afweermechanisme vormt tegen vaginale ontstekingen en irritaties. De kolonisatie door ongewenste micro-organismen wordt zo bemoeilijkt.

Wisselwerking tussen microbioom en infectierisico

Het vaginale microbioom functioneert overigens niet op zichzelf. Er bestaat een nauwe interactie tussen het vaginale, intestinale en urinewegmicrobioom. Vanuit het rectale gebied kunnen lactobacillen migreren naar de vagina via het zogenaamde rectovaginale pad – een belangrijke route voor natuurlijke kolonisatie. Deze verbinding verklaart ook waarom bijvoorbeeld darmdysbiose, obstipatie of voedingstekorten het vaginale milieu kunnen beïnvloeden. Verstoring van dit ecosysteem, bijvoorbeeld door antibioticagebruik of hormonale schommelingen, kan leiden tot afname van beschermende lactobacillen, wat niet alleen het risico op vaginale klachten verhoogt, maar ook de kans op opstijgende infecties naar de urinewegen.

De bacteriesoort Lactobacillus crispatus wordt gezien als een marker voor een gezonde flora, vanwege haar stabiliteit en vermogen om antimicrobiële stoffen (zoals bacteriocines) te produceren. Een vaginaal microbioom zonder lactobacillen is onstabiel en vatbaar voor (urineweg)infecties en bacteriële vaginose. Tot 90% van de blaasontstekingen bij vrouwen wordt geassocieerd met een verstoord vaginaal microbioom.

Probiotica voor de vagina

Probiotica kunnen niet alleen bijdragen aan het herstel van het darmmicrobioom maar ook van de vaginale flora. Hoewel uitkomsten van diverse studies variëren door verschillen in stammen en toedieningsvormen, blijken goed gekarakteriseerde lactobacillen in staat om het vaginale evenwicht te ondersteunen. Oraal toegediende probiotica kunnen via het rectovaginale pad het vaginale milieu bereiken en bijdragen aan een gezonder vaginaal microbioom. Dit draagt bij aan het natuurlijk afweermechanisme op de lange termijn en vermindert of voorkomt om blaasontstekingen.

Probiotica gericht op vaginale ondersteuning bevatten doorgaans specifieke lactobacillenstammen, waarvan sommige uitgebreid klinisch onderzocht zijn, zoals Lactobacillus crispatus en Lactobacillus rhamnosus. Deze stammen vertonen een sterk adhesievermogen aan vaginale epitheelcellen en blijken het evenwicht van de lokale flora te kunnen herstellen. Voorwaarde is wel dat het gaat om levensvatbare en wetenschappelijk onderbouwde stammen en dat gebruik idealiter gedurende meerdere weken of cycli wordt volgehouden.

Cranberry voor de blaas

Een andere natuurlijke stof die vaak onderzocht is op een mogelijke rol bij preventie van UWI’s, is cranberry (veenbes). Cranberry bevat antioxidanten, proanthocyanidinen (PAC’s), die de hechting van bacteriën zoals E. coli aan de blaaswand kunnen voorkomen. Uropathogene E. coli-bacteriën gebruiken verschillende soorten ‘tentakels’ (pili of fimbriae, zoals type 1 fimbriae) om zich te hechten aan de blaaswand, wat bijdraagt aan het ontstaan van urineweginfecties. Fructose in cranberry kan eveneens de binding van E. coli type 1 fimbriae blokkeren. Dagelijkse inname van cranberry kan zo de groei en verspreiding van de infectie verminderen en soelaas bieden bij terugkerende infecties.

Cranberry-extracten verschillen onderling sterk in samenstelling en werkzaamheid. Aangezien de werkzaamheid vooral wordt toegeschreven aan type A proanthocyanidinen bieden producten met gestandaardiseerde PAC-A-concentraties (minimaal 36 mg PAC-A per dag) de beste preventieve effecten.

D-mannose

D-mannose is een natuurlijk voorkomende suiker die het lichaam niet omzet in energie. De suiker wordt onveranderd via de urine uitgescheiden en kan zich zo eveneens binden aan type 1 fimbriae van E. coli.

Hierdoor worden gebonden bacteriën letterlijk uitgespoeld. In een gerandomiseerde studie verlaagde suppletie met D-mannose het risico op recidief, vergelijkbaar met antibiotica, maar met minder bijwerkingen. D-mannose is inmiddels breed bekend en wordt vaak ingezet bij de preventie en behandeling van blaasontstekingen, vooral veroorzaakt door E. coli. D-mannose kan goed gecombineerd worden met cranberry.

Groene thee voor de urinewegen

Ook groene thee kan aanvullende ondersteuning bieden bij urineweginfecties. Groene thee bevat diverse polyfenolen, waaronder epigallocatechinegallaat (EGCG), die bekend staan om hun antioxidatieve, ontstekingsremmende en antimicrobiële eigenschappen. Studies suggereren dat EGCG de vorming van biofilms door E. coli – een belangrijke virulentiefactor bij terugkerende UWI’s – kan verstoren, waardoor de bacteriën kwetsbaarder worden en zich minder goed aan de blaaswand kunnen hechten. Ook worden pathogene bacteriën zo beter toegankelijk voor andere middelen, zoals cranberry en D-mannose.

In een studie met 80 klinische E. coli-isolaten afkomstig van urineweginfecties, vertoonden groene thee EGCG’s een remmend effect op de bacteriegroei. Het onderzoek toont aan dat zowel volledige groene thee bronnen, zoals Matcha, als het afzonderlijke EGCG-component effectief is in het remmen van E. coli-groei in een laboratoriumsetting. Hogere concentraties, 4,0 mg/ml groene thee EGCG’s, remden maar liefst 99% van de bacteriestammen.

Combinatietherapie

In een breed gedragen aanpak gericht op het bevorderen van de gezondheid van de urinewegen, met name bij vrouwen met frequente of therapieresistente infecties, kunnen de verschillende natuurlijke middelen goed gecombineerd worden. Probiotica kunnen op de achtergrond de vaginale weerstand versterken, terwijl cranberry en D-mannose het risico op bacteriële aanhechting direct beperken. Groene thee-extract kan via remming van biofilmvorming bovendien de effectiviteit van andere middelen verhogen. Deze complementaire benadering is in de therapeutische praktijk goed toepasbaar.

Gezonde vagina beschermt tegen HPV en bij zwangerschap

Het belang van een gezond vaginaal microbioom reikt verder dan UWI’s. Zo biedt een vaginaal microbioom rijk aan Lactobacillus crispatus een betere bescherming tegen infectie met hoog-risico-HPV-stammen, wat het risico op baarmoederhalskanker kan verlagen. Ziekmakende HPV-stammen komen vaker voor bij een verstoorde flora. Ook tijdens de zwangerschap speelt het vaginale microbioom een sleutelrol. Een lactobacillenrijk microbioom blijkt samen te hangen met een verlaagd risico op vroeggeboorte. Opstijgende infecties vanuit de vagina, als gevolg van bacteriële vaginose, vormen een belangrijke oorzaak van spontane vroegtijdige weeën en het breken van de vliezen. Bovendien draagt een evenwichtige vaginale flora bij aan een gezonde kolonisatie van het kind bij vaginale geboorte, wat de ontwikkeling van het immuunsysteem ondersteunt.

Interventies met vaginale of orale probiotica, met name rijk aan L. crispatus, worden daarom steeds vaker overwogen als preventieve strategie, zowel ter ondersteuning van de gezondheid van de moeder en het kind. Ze zijn bovendien veilig in gebruik.

Leefstijlfactoren

Naast reguliere en natuurlijke interventies is het voor therapeuten ook belangrijk om te wijzen op leefstijlfactoren die van invloed zijn op de vaginale flora. Factoren zoals voeding, alcoholgebruik, roken, stress en hormonale schommelingen hebben een directe invloed op het vaginale ecosysteem. Een voedingspatroon rijk aan vezels en gefermenteerde voedingsmiddelen kan de vaginale en intestinale microbiële diversiteit ondersteunen. Overmatige suikerinname, bewerkte voeding, tabak en alcohol hebben daarentegen een negatieve impact op het slijmvlies en het immuunsysteem. Ook externe factoren zoals vaginale douches, inlegkruisjes, synthetisch ondergoed en frequent antibioticagebruik kunnen de vaginale pH en het lactobacillenprofiel verstoren, waardoor de kolonisatie van uropathogenen, zoals E. coli, wordt vergemakkelijkt. Advies rond leefstijl en lokale hygiëne vormt daarom een belangrijke pijler binnen de preventieve aanpak van terugkerende UWI’s.

Samenvattend kan een integrale leefstijlbenadering die inzet op het herstel en behoud van het vaginale microbioom, aangevuld met natuurlijke stoffen als probiotica, cranberry, D-mannose en groene thee, een waardevolle strategie zijn ter ondersteuning van vrouwen met terugkerende UWI’s.

Referenties zijn op te vragen bij de redactie.