Vitamine B1-tekort: nieuw ontdekte interacties met medicijnen
Nieuw onderzoek laat zien dat bepaalde medicijnen een tekort aan vitamine B1 (thiamine) kunnen veroorzaken, zonder dat dit zichtbaar is in standaard bloedtesten. Het gaat om een zogenoemd functioneel tekort: de bloedwaarden lijken normaal, maar de vitamine bereikt de cellen niet goed. Zo’n tekort kan zich uiten in klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen, spierzwakte of tintelingen. In ernstige gevallen kan het leiden tot neurologische schade, zoals de aandoening Wernicke-encefalopathie. In zeldzame gevallen kan een onbehandeld B1-tekort zelfs fataal zijn.
Opname van vitamine B1 in de cel
Vitamine B1 speelt een essentiële rol in de energievoorziening van cellen. Omdat het lichaam deze vitamine niet zelf kan aanmaken, moet het via de voeding worden opgenomen. De opname ervan in cellen wordt mogelijk gemaakt door specifieke transporteiwitten, waaronder SLC19A2 en SLC19A3. Transporteiwitten zijn eiwitten in de celmembraan die bepaalde stoffen, zoals vitamines, van buiten de cel naar binnen kunnen verplaatsen.
Met name SLC19A3 is gevoelig voor interacties met bepaalde medicijnen, waardoor de opname ervan kan worden verstoord. Onderzoekers van het European Molecular Biology Laboratory (EMBL) in Hamburg hebben met behulp van cryo-elektronenmicroscopie, een geavanceerde techniek om moleculaire structuren in detail te visualiseren, de structuur en werking van het transporteiwit SLC19A3 in kaart gebracht. Ze konden gedetailleerd reconstrueren hoe SLC19A3 dit herkent en verplaatst, en hoe dit proces door medicijnen wordt beïnvloed.
Remming van transporteiwit verstoort opname
Met behulp van eerdergenoemde techniek ontdekten de onderzoekers dat zeven bestaande medicijnen de werking van SLC19A3 remmen. Het gaat om middelen waarvan niet eerder bekend was dat ze tot dit soort tekorten kunnen leiden, namelijk: de antidepressiva sertraline en amitriptyline, het antimalariamiddel hydroxychloroquine, en drie kankerremmers uit de klasse van de proteïnekinaseremmers (imatinib, gefitinib en dasatinib). Door de remming van het transporteiwit bereikt vitamine B1 de cellen niet, wat kan leiden tot een tekort op celniveau.
De onderzoekers waarschuwen dat er mogelijk nog veel meer geneesmiddelen zijn die de werking van SLC19A3 remmen. Dit onderzoek benadrukt het belang van meer onderzoek naar geneesmiddeleninteracties, en van voldoende inname van vitamine B1, vooral bij mensen die bepaalde medicijnen gebruiken.
Wat betekent dit voor gebruikers van deze medicijnen
Voor mensen die een van de genoemde medicijnen gebruiken, betekent deze ontdekking niet automatisch dat zij ook daadwerkelijk een tekort ontwikkelen. Het risico hangt af van factoren zoals de dosering, de duur van het gebruik, en de individuele voedingsstatus bij aanvang van de behandeling. Wel is het zinvol om alert te zijn op klachten die kunnen wijzen op een verborgen vitamine B1-tekort, zeker bij langdurig gebruik van sertraline, amitriptyline, hydroxychloroquine, imatinib, gefitinib of dasatinib.
Omdat een functioneel tekort niet zichtbaar is in standaard bloedtesten, is het extra belangrijk om klachten serieus te nemen en te bespreken met de behandelend arts, ook als een reguliere bloedtest geen tekort laat zien. Specialistische tests die de intracellulaire beschikbaarheid van vitamine B1 meten, kunnen in dat geval meer duidelijkheid bieden dan een standaard bloedserumtest.
Vervolgonderzoek nodig
Deze bevindingen zijn een belangrijke stap, maar de onderzoekers benadrukken dat verder onderzoek nodig is om te bepalen hoe vaak dit soort verborgen tekorten in de praktijk daadwerkelijk optreden, en welke andere geneesmiddelen mogelijk hetzelfde transporteiwit beïnvloeden. Als men een of meer van de genoemde medicijnen gebruikt en symptomen ervaart die kunnen wijzen op een vitamine B1-tekort, is het raadzaam dit te bespreken met een arts.
Waarom deze ontdekking belangrijk is
Voor de zeven geïdentificeerde medicijnen gold tot nu toe geen bekende waarschuwing voor deze specifieke interactie. Artsen en apothekers screenen doorgaans op bekende, goed gedocumenteerde interacties tussen medicijnen onderling, maar interacties tussen een medicijn en de opname van een specifieke voedingsstof op celniveau zijn veel lastiger te herkennen, juist omdat een functioneel tekort niet zichtbaar wordt in reguliere bloedtesten. Dat maakt deze structurele, moleculaire aanpak van de EMBL-onderzoekers waardevol: door letterlijk in kaart te brengen hoe een transporteiwit eruitziet en hoe verschillende moleculen daaraan binden, kunnen onderzoekers interacties ontdekken die met traditionele klinische methoden mogelijk jarenlang onopgemerkt zouden blijven.
De gebruikte techniek, cryo-elektronenmicroscopie, heeft de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen binnen de structurele biologie. Waar onderzoekers vroeger afhankelijk waren van kristallisatie van eiwitten om hun structuur te bepalen, wat voor membraaneiwitten zoals transporteiwitten notoir lastig is, maakt cryo-EM het mogelijk om eiwitten te bevriezen in hun natuurlijke omgeving en met elektronenmicroscopie in extreem hoge resolutie te bestuderen. Dat heeft de afgelopen jaren geleid tot een stroom aan nieuwe inzichten over hoe medicijnen, vitamines en andere stoffen precies interageren met eiwitten in het lichaam.
Bredere implicaties voor de farmacie
De onderzoekers benadrukken dat dit type onderzoek breder relevant is dan alleen voor deze specifieke zeven medicijnen. Als eenzelfde transporteiwit door meerdere, structureel verschillende medicijnen kan worden geremd, is het aannemelijk dat er nog meer, nog niet onderzochte geneesmiddelen bestaan die hetzelfde effect hebben. Dat pleit ervoor om dit soort structurele screening standaard onderdeel te maken van het ontwikkelingsproces van nieuwe medicijnen, zodat mogelijke interacties met belangrijke voedingsstoffen al vroeg in het proces aan het licht komen, in plaats van pas jaren na goedkeuring van een medicijn.
Meer artikelen over voeding, supplementen en interacties met medicijnen zijn te vinden op de thema-pagina van N&S Magazine.
Bron: npninfo.nl
