Rouw zonder rustige bedding

Rouw om een naaste krijgt in oorlogstijd zelden de rustige bedding die verlies normaal al zo hard nodig heeft. Nabestaanden worden geconfronteerd met onduidelijkheid over wat er precies is gebeurd, met verplaatsing naar een andere stad of een ander land, met aanhoudend gevaar, met een overvloed aan praktische beslommeringen en met het wegvallen van de rituelen die verdriet normaal gesproken een plek en een vorm geven. Verdriet vermengt zich zo met angst, schuld, boosheid en een voortdurend gevoel van onzekerheid, waardoor het nauwelijks de kans krijgt zich in zijn eigen tempo te ontvouwen.

Onderzoek onder Oekraïense burgers, onder wie werk van Kurapov en collega’s, van Frolova en Silver, en van Lushchak en collega’s, laat zien dat rouwklachten in deze context vaak samengaan met slaapproblemen, angst en posttraumatische stress, en dat de oorlog eerder als een doorlopend, collectief proces dan als een afgeronde gebeurtenis wordt ervaren. Dat vergroot het risico op aanhoudende, gecompliceerde rouw. Dit artikel verkent waarom ‘verwerking’ in deze omstandigheden een lastig woord is, en hoe therapie voorzichtig ruimte kan maken voor verdriet zonder te doen alsof er al een rustige bedding bestaat.

Rouw vraagt normaal gesproken om een zekere stilstand: tijd om een gebeurtenis te laten landen, ruimte om afscheid te nemen, een omgeving die enigszins voorspelbaar blijft terwijl het innerlijke leven overhoop ligt. Oorlog biedt die stilstand meestal niet. Wie een naaste verliest tijdens een beschieting, aan het front, door ziekte in een overbelast zorgsysteem of door de cumulatieve uitputting van jaren spanning, moet vaak vrijwel direct door met praktische zaken: onderdak regelen, werk of inkomen vinden, kinderen geruststellen, soms zelf vluchten. Er is geen pauzeknop die het leven even stilzet zodat het verdriet zich kan settelen.

Deze afwezigheid van rust is geen bijkomstigheid maar een structureel kenmerk van rouw in oorlogscontext. Het lichaam en het zenuwstelsel blijven alert, omdat gevaar reëel en soms nog aanwezig is. Wie moet nadenken over een volgende luchtalarm, over familie die nog in bezet gebied woont of over een broer die nog aan het front staat, kan zich moeilijk overgeven aan het langzame, vaak chaotische proces van rouwen. Therapeuten die met deze doelgroep werken, doen er goed aan dit uitgangspunt niet te romantiseren: er is niet altijd een moment waarop het ‘nu wel’ rustig genoeg wordt om te rouwen zoals de gangbare modellen dat beschrijven.

In vredestijd is rouw al een veelkleurig proces, met verdriet dat afgewisseld wordt door boosheid, opluchting, ontkenning en aanvaarding. In oorlogstijd komen daar extra lagen bij die het moeilijk maken om verdriet als apart gevoel te herkennen. Angst voor eigen veiligheid of die van overige familieleden kan zich vermengen met het verdriet om wie er niet meer is. Schuldgevoelens spelen vaak een grote rol: overlevingsschuld omdat men zelf kon vluchten terwijl een ander bleef, of schuld omdat er geen tijd of gelegenheid was om afscheid te nemen op de manier die iemand zich had gewenst.

Boosheid richt zich soms op een duidelijk aanwijsbare oorzaak, maar vaker op een diffuus geheel van omstandigheden: een oorlog die niemand koos, instanties die traag reageerden, een systeem dat faalde op het moment dat het cruciaal was. Deze vermenging maakt het voor cliënten soms moeilijk om te benoemen wat ze precies voelen. Een gesprek dat begint bij verdriet, kan binnen enkele zinnen verschuiven naar woede over de oorlog in het algemeen, om vervolgens uit te komen bij angst voor wat er nog kan gebeuren. Voor therapeuten is het waardevol deze wisselingen niet te corrigeren richting één ‘zuiver’ rouwgevoel, maar te erkennen dat het samengaan van deze emoties op zichzelf al iets zegt over de context waarin het verlies plaatsvond.

Een bijzondere en zware vorm van rouw in oorlogstijd betreft mensen van wie het lot onbekend is: vermisten, gevangenen, personen van wie de identificatie nog niet is afgerond. Nabestaanden bevinden zich dan in een schemergebied tussen hoop en verlies, waarin ze niet goed weten of ze mogen of moeten rouwen. Deze onzekerheid kan langer duren dan mensen buiten de situatie zich voorstellen, soms maanden of jaren, en ondertussen gaat het leven door: kinderen groeien op, beslissingen moeten genomen worden, en toch blijft er een gedeelte van het gezinssysteem als het ware in de wacht staan.

Deze vorm van onduidelijk verlies vraagt om een andere benadering dan rouw na een bevestigd overlijden. Het gaat niet om iemand te overtuigen van definitief verlies, en evenmin om valse hoop te voeden. Het gaat eerder om ruimte maken voor het gelijktijdig bestaan van hoop en rouw, zonder dat één van de twee als ‘de juiste’ houding wordt aangewezen. Cliënten kunnen baat hebben bij het onder woorden brengen van deze innerlijke tweespalt, en bij het vinden van manieren om praktisch en emotioneel te functioneren terwijl de uitkomst nog open is.

In de omgang met rouw wordt vaak gesproken over ‘verwerking’, als zou verdriet een taak zijn die op enig moment is afgerond. In een context van aanhoudende dreiging, herhaalde verplaatsing en een leven dat nog altijd instabiel is, past dat woord slecht. Verwerken veronderstelt een zekere afstand tot de gebeurtenis en een omgeving die stabiel genoeg is om terug te kijken. Wanneer de oorlog voortduurt, wanneer er nieuwe verliezen kunnen volgen en wanneer dagelijkse beslommeringen alle aandacht opeisen, is die afstand er vaak niet.

Voor therapeuten betekent dit dat het woord ‘verwerken’ voorzichtig gebruikt moet worden, en dat het nuttiger kan zijn om te spreken over dragen, een plek geven, of leren leven met verlies terwijl de omstandigheden veranderlijk blijven. Dit is geen kwestie van semantiek alleen: cliënten die het gevoel krijgen dat ze ‘nog niet klaar’ zijn met rouwen omdat ze niet aan een bepaald verwachtingspatroon voldoen, kunnen extra last ervaren bovenop het oorspronkelijke verdriet. Het is behulpzaam om expliciet te benoemen dat er geen tijdslijn is die ‘normaal’ verklaart hoe lang rouw in deze omstandigheden mag duren.

Rituelen rond de dood, van een begrafenis tot een periode van samenzijn met familie, vervullen doorgaans een belangrijke functie: ze markeren het verlies, bevestigen het sociaal en bieden een gedeeld kader waarin verdriet erkend wordt. Oorlog ontneemt mensen deze rituelen vaak juist op het moment dat ze het hardst nodig zijn. Een lichaam kan onbereikbaar zijn, een begrafenis kan niet plaatsvinden vanwege gevaar, familieleden zijn verspreid over verschillende landen en kunnen niet samenkomen. Wat er wel plaatsvindt, gebeurt soms haastig, onder tijdsdruk, zonder de gemeenschap die normaal steun biedt.

Het gemis van deze bevestigende momenten kan het gevoel versterken dat het verlies nooit helemaal ‘werkelijk’ is geworden, of dat het onvoldoende erkend is door de wereld om iemand heen. In therapie kan ruimte gemaakt worden voor het bedenken van alternatieve, kleinschalige vormen van herdenken, aangepast aan de mogelijkheden van het moment: een foto, een kort moment van stilte, een brief die nooit verstuurd wordt, een gesprek met andere nabestaanden op afstand. Dergelijke vormen vervangen de gemiste rituelen niet volledig, maar kunnen wel een tastbaar aanknopingspunt bieden in een proces dat anders volledig innerlijk en onzichtbaar blijft.

Grootschalig onderzoek onder de Oekraïense bevolking geeft een beeld van hoe wijdverspreid deze problematiek is. Het datarapport van Kurapov en collega’s, gepubliceerd in Frontiers in Psychology, brengt onder meer psychologisch welzijn, slaapproblemen, angst, posttraumatische stressklachten en rouw in kaart bij burgers die met de oorlog leven, en laat zien dat deze thema’s onderling sterk met elkaar samenhangen. Rouwklachten komen zelden geïsoleerd voor: ze gaan vaak gepaard met verstoorde slaap, verhoogde waakzaamheid en aanhoudende angst, wat past bij een beeld waarin verlies zich niet laat scheiden van de bredere stressbelasting.

Het landelijke, cross-sectionele onderzoek van Lushchak en collega’s, gepubliceerd in The Lancet Regional Health Europe, bevestigt dit beeld op nationale schaal en besteedt daarbij expliciet aandacht aan verliesgerelateerde klachten naast stress, angst en PTSS. De combinatie van deze bevindingen ondersteunt het klinische vermoeden dat er in de Oekraïense bevolking een verhoogd risico bestaat op wat in de vakliteratuur prolonged of complicated grief wordt genoemd: rouw die niet geleidelijk afneemt, maar die intens en ontwrichtend blijft, ook lange tijd na het verlies. Dat risico moet niet gelezen worden als een individuele tekortkoming, maar als een begrijpelijke uitkomst van omstandigheden waarin de gewone route naar rouwverwerking herhaaldelijk wordt geblokkeerd.

Frolova en Silver beschrijven in PLOS Mental Health de oorlog in Oekraïne als een vorm van chronische, collectieve traumatisering, in plaats van als een reeks losse, afgebakende gebeurtenissen. Dat onderscheid is voor rouw van groot belang. Bij een eenmalige schokkende gebeurtenis kan verwerking op enig moment beginnen, ook al kost dat tijd. Bij een aanhoudend proces, waarin nieuwe dreiging, nieuwe verliezen en nieuwe onzekerheid elkaar kunnen opvolgen, wordt het lastig om te spreken van ‘het verlies’ in enkelvoud. Voor veel Oekraïners is er niet één afgebakend rouwproces, maar een opeenstapeling van kleinere en grotere verliezen die zich vermengen: van een dierbare, van een huis, van een vertrouwde toekomst, van een gevoel van veiligheid.

Deze collectieve dimensie betekent ook dat individueel verlies zelden in isolatie beleefd wordt. Nabestaanden delen hun rouw met een omgeving waarin bijna iedereen iets of iemand kwijt is, wat enerzijds herkenning en solidariteit kan bieden, maar anderzijds ook kan leiden tot het gevoel dat eigen verdriet ‘niet uniek genoeg’ is om er veel aandacht aan te besteden temidden van zoveel gedeeld leed. Therapeuten doen er goed aan deze spanning te herkennen: het collectieve karakter van de traumatisering ontneemt het individuele verlies niet zijn eigen gewicht en eigen verhaal.

Voor therapeuten ligt hier een spanningsveld: rouwbegeleiding veronderstelt vaak een zekere mate van veiligheid en stabiliteit als voorwaarde, terwijl die voorwaarde in deze context maar zelden vervuld is. Het risico bestaat dat therapie de illusie wekt van een rustige bedding die er in het dagelijks leven van de cliënt niet is, wat kan leiden tot een gevoel van onbegrip of zelfs verwijdering. Een zorgvuldiger uitgangspunt is om expliciet te erkennen dat de omstandigheden onstabiel blijven, en om binnen die instabiliteit te zoeken naar kleine, haalbare momenten waarin verdriet zich mag tonen.

Dat kan betekenen dat een sessie niet gericht is op het volledig doorleven van een verlies, maar op het vinden van een klein stukje ruimte: een paar minuten waarin een cliënt een naam mag noemen, een herinnering mag delen, of mag benoemen wat er gemist wordt, zonder meteen door te moeten naar de volgende praktische verplichting. Psycho-educatie over de vermenging van rouw met angst, schuld en boosheid kan cliënten helpen begrijpen dat hun ervaring niet chaotisch of abnormaal is, maar een begrijpelijke reactie op een uitzonderlijke situatie. Stabilisatietechnieken en aandacht voor het zenuwstelsel blijven daarbij vaak nodig, niet als vervanging van rouwwerk maar als voorwaarde om er af en toe bij te kunnen zijn.

Waar mogelijk is het zinvol om samen met de cliënt te verkennen welke kleine, persoonlijke vormen van herdenken of erkenning haalbaar zijn binnen de huidige omstandigheden, in plaats van te wachten op een groter, formeler moment dat wellicht nog lang niet kan plaatsvinden. Dit vraagt van de therapeut flexibiliteit en het loslaten van een vaste volgorde van rouwfasen, ten gunste van een proces dat meebeweegt met wat het leven van de cliënt op dat moment toelaat.

Een van de moeilijkste, maar ook meest bevrijdende inzichten in de begeleiding van oorlogsgerelateerde rouw is dat afronding niet altijd bereikbaar is zolang de context zelf niet afgesloten is. Voor sommige cliënten zal er, zolang de oorlog voortduurt of zolang de gevolgen ervan het dagelijks leven blijven bepalen, geen moment komen waarop het verlies ‘klaar’ aanvoelt. Dit moet niet gelezen worden als een teken dat de therapie tekortschiet, of dat de cliënt iets verkeerd doet. Het is eerder een realistische weerspiegeling van omstandigheden die zelf nog geen rust kennen.

Voor therapeuten betekent dit een verschuiving van het doel: niet afronding als eindpunt, maar het vergroten van het vermogen om met aanhoudend, soms golvend verdriet te blijven leven, ook wanneer de externe situatie onzeker blijft. Dat vraagt om geduld, om het regelmatig herijken van wat haalbaar is, en om een houding waarin de afwezigheid van een rustige bedding wordt erkend zonder dat dit een reden is om het rouwproces dan maar te vermijden. Juist in het volhouden van die aandacht, ook zonder garantie op afsluiting, ligt een groot deel van de waarde die therapie in deze context kan bieden.