Door: Trudy van Bochove
…en waardoor sommige cliënten zichzelf blijven herhalen
Empathie is het vermogen je in te leven in de gevoelens van anderen. Door empathie voelen mensen zich gezien en gehoord. En daardoor kunnen mensen op verhaal komen en ontstaat er nieuwe bewegingsruimte. Als die ruimte ontstaat, kan er actief verwerkt worden en ontstaat er creatief vermogen. Toch hebben veel hulpverleners en begeleiders moeite met empathisch luisteren. Vaak reikt hun empathisch vermogen, onbewust, maar tot een bepaald niveau. En daarmee loopt de cliënt tegen de beperking aan in hoeverre hij bij de hulpverlener zijn eigen ervaringen mag en kan onderzoeken. Omdat hier veel winst te behalen valt voor de diepgang en effectiviteit van het hulpverleningsproces, zochten Trudy van Bochove en Arjan van Dijk, beiden ervaren coaches/counselors, uit wat de tien oorzaken zijn als empathie stokt. En hoe je jezelf en jouw cliënt daarvoor kunt behoeden.
1. Tekort aan emotietolerantie
Veel mensen zijn bang voor “expressed emotions” en dan vooral voor de emoties die wij als negatief ervaren: angst, boosheid, verdriet. Als mensen die emoties vrijelijk uiten in ons bijzijn, worden we geconfronteerd met hoe wij zelf omgaan met die emoties. Als je bijvoorbeeld jouw eigen boosheid op een bepaald niveau onderdrukt, is het heel moeilijk om alle ruimte te nemen voor iemand die zijn boosheid flink ventileert en het nodig heeft deze te uiten en te onderzoeken. Echt empathisch zijn vraagt dus om tolerantie en acceptatie van jouw eigen gevoelens. Hoe onredelijk of onlogisch die ook kunnen zijn. Dan kun je die ruimte ook aan (de emoties van) anderen geven.
2. Bang om goedkeuring te geven
Soms zijn we bang dat we door te luisteren impliciet toestemming geven aan het gedrag, de gevoelens of de houding van de cliënt. Omdat we een sterke hang hebben naar normatief denken, willen we graag de ander op het rechte middenpad houden. Er ontstaat dan de neiging de ander te gaan corrigeren. Dat kan met woorden of door hen onze aandacht te ontzeggen. Het is moeilijk te luisteren naar een verhaal waar je het niet mee eens bent of een kwestie die je anders zou aanpakken. Of naar gedrag dat je veroordeelt. Maar, echte empathie keurt niet goed of af, je verdiept je in de gedachten, gevoelens en beweegredenen van de ander. Dat kan dus ook bij bijv. daders van geweld.
3. Vergelijkingsdrang en leedconcurrentie
Het is misschien raar, maar we vergelijken onszelf altijd met anderen. Onze hersenen zoeken automatisch naar zowel herkenning (erbij horen) als onderscheid (individualiteit). We vergelijken onszelf met anderen als het om goede dingen gaat (bijv. heb ik ook zulke mooie ogen?), maar ook als het om nare dingen gaat (bijv. heb ik ook weleens zoiets ergs meegemaakt?). Als we er in de vergelijking minder (of erger) dan de ander uitkomen, ervaren we stress. We focussen ons dan op onszelf en proberen het verlies goed te maken met sussende gedachten en dagdromerij. Daardoor is onze aandacht niet meer bij de gesprekspartner. Dit mechanisme kun je ondergraven door je ervan bewust te zijn. Je hoeft niet te concurreren met je cliënt.
4. Het supermansyndroom
Je kent hem wel: Superman. Hij zweeft op grote hoogte en als hij onraad ruikt, duikt hij naar beneden en komt als een reddende engel, herstelt de zaken, redt mensen en verdwijnt weer in de lucht. Hij blijft maar even, maar laat omstanders vol bewondering achter. We hebben allemaal een sluimerend supermansyndroom in ons. Als mensen ons hun zorgen vertellen, willen we het liefst meteen aanpakken en helpen. Het nadeel daarvan is dat de ander niets doet en een passieve ontvanger en bewonderaar wordt. Of een aanklager omdat je het niet naar zijn/haar wens hebt gedaan, of omdat je weer verdwijnt en naar een ander slachtoffer gaat. Laat mensen hun eigen oplossingen zoeken in hun eigen tempo. Red niet. Superman is een sprookje.
5. Angst voor dissonantie
Soms is het lastig empathisch te luisteren als de ander iets vertelt wat volkomen dissoneert (vals klinkt) met jouw wereldbeeld en verwachtingen. Het kan schrijnend zijn voor slachtoffers van geweld en misbruik dat bijna niemand echt rustig kan luisteren naar de details van wat zij hebben meegemaakt. Gewoonweg omdat de ander het verhaal niet aankan. Het is zelfs voor de luisteraar te pijnlijk. Laat staan hoe pijnlijk het is voor degene die het zelf heeft meegemaakt! Het kan helpen je te realiseren dat sommige ellende heel moeilijk te verwerken is en dat jij door niet te luisteren dat moeilijker maakt en niet minder. Probeer oprecht te luisteren en blijf zo rustig mogelijk jezelf. Realiseer je dat dit de grootste bijdrage is die jij kunt leveren.
6. Resonantie en herkenning
In tegenstelling tot dissonantie kan een verhaal van een ander ook erg gaan resoneren (galmen, meeklinken) met jouw eigen verhaal. Wat iemand vertelt, kan zo lijken op wat jij hebt meegemaakt, dat je niet meer met jouw aandacht bij de ander bent. Je bent dan alleen aan het luisteren naar wat jij erin herkent. Voor je het weet, maak je dan allerlei aannames ten aanzien van het verhaal en de gevoelens van de ander. Heb je teveel herkenning en kun je niet meer open luisteren, dan kun je dat beter eerlijk zeggen en de ander vragen (of helpen) iemand te vinden die wel de ruimte heeft om te luisteren. Of je gaat met jouw supervisor of therapeut/coach met jouw eigen verhaal aan de slag, zodat je het los kunt koppelen van het verhaal van de ander.
7. Overtuigingen over gevoelens
Veel mensen luisteren slecht of niet naar de emoties van anderen omdat ze bepaalde overtuigingen hebben (aangeleerd) over gevoelens. Als je bent opgevoed met de regel “wat er ook gebeurt, altijd blijven lachen”, is het moeilijk om een uur de tijd te nemen om te luisteren naar iemands verdriet omdat hij is ontslagen. Of wat dacht je van de overtuiging “er is altijd een oplossing”? Wat doe je dan met iemand die even geen oplossing ziet? Jouw eigen overtuigingen over emoties bepalen jouw luisterhouding. Zeker als je je er niet van bewust bent.
8. Ontoereikend empathisch vocabulair
Als je empathisch luistert, merk je soms dat je woorden tekortschieten. Je komt dan weinig verder dan wat standaardopmerkingen als “goh, wat naar voor je”. Maar dat kun je ook geen tien keer herhalen zonder dat de ander het gevoel krijgt dat hij met een repeteerwekker aan het praten is. Zoek variatie in woorden en manieren om iemand te laten merken dat je meeleeft en probeer zijn/haar verhaal te begrijpen. Vertel de ander regelmatig in een gesprek in eigen woorden wat jij hoort en hoe het verhaal op jou overkomt. Kijk wat het effect is op de ander. Zo ontwikkel je een rijker, empathisch vocabulair.
9. Angst voor intimiteit
Hoe je het ook wendt of keert, als iemand jou zijn verhaal en emoties vertelt, sta je even heel dicht bij elkaar, figuurlijk gezien. Je krijgt een kijkje in iemands hoofd en hart. Dat is best intiem, daarom zijn mensen ook heel kieskeurig om iemand uit te kiezen om hun verhaal aan kwijt te kunnen, zeker als dat verhaal pijnlijk is. Als de ander niet luistert of gaat adviseren, redden, overnemen of vergelijken, ervaren cliënten dat als pijnlijk en kwetsend. Juist omdat hun eigen verhaal zo intiem, van hun diepste zelf, is. Vaak haken, zelfs hulpverleners, af omdat ze terugschrikken van de intimiteit die voelbaar is als iemand echt zijn hart opent. En dat is heel jammer. Respectvol omgaan met die momenten en discreet omgaan met wat jou toevertrouwd is, is een teken van respect voor iemands intimiteit. Je kunt – ook als professionele hulpverlener – leren genieten van die momenten.
10. Jouw eigen reden
Er zijn zoveel redenen op te noemen waarom hulpverleners beperkt worden in hun empathisch vermogen, dat we nog wel even door kunnen gaan. Maar belangrijker is: wat is jouw reden? Herken je wat hierboven staat? Heb je ‘last’ van enkele van deze punten of een cocktail ervan? Dan ben je niet alleen. Wat is bij jou de reden als jouw empathie stokt?
Als je ruimte durft te nemen voor het verhaal van jouw cliënt, baant dat de weg voor diepere oplossing en zelfhelend vermogen. Oplossingen komen dan voort vanuit de ruimte die de cliënt ervaart. Dat scheelt een heleboel weerstand en duw- en trekwerk in het proces.
Met empathie bedoelen we heel nadrukkelijk niet het “meehuilen met de wolven”, of alles wat de cliënt zegt beamen en teruggeven in passieve taal. Nee, empathisch luisteren is heel rustig de tijd nemen om alle facetten van de ervaring van de cliënt te bevragen en de ander te helpen om de eigen ervaring, motieven en wensen te onderzoeken. Je zou kunnen zeggen: hoe beter je dat doet, hoe duurzamer de oplossingen zijn die daaruit voortkomen.
Trudy van Bochove (1960), senior trainer, supervisor en docent counseling. Ze is genomineerd voor de prijs van Counselor van het jaar 2012.
www.dagvandecounsellor.nl
