Voor wie zijn familieopstellingen geschikt?
Familieopstellingen kunnen waardevol zijn voor mensen die vastlopen in terugkerende patronen, relaties of rouwverwerking. Tijdens familieopstellingen wordt zichtbaar welke onbewuste loyaliteiten binnen het gezinssysteem nog invloed hebben. Steeds meer therapeuten integreren familieopstellingen in hun praktijk als aanvulling op individuele begeleiding. Meer lezen over systemisch werk? Bekijk het PSC Magazine 2016 of lees meer over de beroepsvereniging voor systemisch werk.
Familieopstellingen is een methode, die steeds meer bekendheid krijgt in het therapeutische veld. In de opstelling komen zaken aan het licht, die in een een-op-eengesprek niet naar boven zouden zijn gekomen. In relatief korte tijd biedt een opstelling een blijvende oplossing waar de cliënt mee verder kan in zijn of haar leven.
Door: Jacco Bouwes
Een familieopstelling is geen therapie maar een bewustzijnsceremonie met een fascinerende oplossingsgerichte benadering, die vooral laat zien wat er in het hier-en-nu nog (steeds) een rol speelt vanuit het verleden en wat wij met ons meedragen.
De grondlegger Bert Hellinger werkte als priester in Afrika en leidde oecumenische trainingen. In 1968 keerde hij terug naar Duitsland, waar hij een priesterseminarium ging leiden. Inmiddels was hij in contact gekomen met groepsdynamische technieken en begon groepstrainingen te geven. In 1971 besloot hij de missieorde te verlaten. Hij ging trouwen en studeerde psychoanalyse in Wenen. Zijn interesse bleef niet beperkt tot Freud. Nadat hij een boek over de oerschreeuwtherapie had gelezen, ging hij naar de VS om de lichaamsgerichte techniek te leren. Hij maakte kennis met gestalttherapie, transactionele analyse, hypnotherapie, psychodrama en de gezinstherapie van Virginia Satir. In het begin van de jaren 1980 vestigde hij zich als therapeut in München, waar hij zijn eigen ideeën en methoden ontwikkelde. In de loop der jaren heeft Bert Hellinger de manier van werken doorontwikkeld, en heet de eerste manier van opstellen het Klassieke Opstellen en nu is er alweer sprake van het Nieuwe Opstellen. Met deze manier van werken komen we veel dieper op de plek waar de ‘wond’ zit om zo tot heling te komen.
Bij familieopstellingen is er een veld, dat geleid wordt door een onzichtbare kracht. Het Klassiek Opstellen kenmerkte zich door een actieve opsteller, die zelf therapeutisch ‘knutselde’ met de representanten om het goed te maken. De opsteller, veelal met een therapeutische bagage, probeerde het zo te ordenen dat het goed voelde voor de cliënt. Hierbij liet de opsteller zich natuurlijk ook leiden door het veld, al was de opsteller zelf ook (te) hard aan het werk om het goed te doen voor de cliënt. Bert Hellinger zegt hier later over dat juist dit te harde werken en het zelf goed proberen te doen, ervoor zorgde dat je niet meer echt in contact stond met het veld.
Bij het Nieuwe Opstellen bracht Bert meer representanten in en liet hij ook los het te willen begrijpen met zijn ‘mind’. Deze fundamentele stap bracht hem dichter bij het geestelijke. Er werden meer representanten ingebracht en er werd losgelaten dat er een interventie gedaan moest worden of dat de opsteller zou weten wat een goede orde zou zijn of wat nu goed zou zijn voor de cliënt. Ze vertrouwden steeds meer op de onderstroom van het veld en op de kracht die het leidt. Op deze manier kon er sneller gewerkt worden en veel meer de diepte in worden gegaan om de wortel van het probleem waar de cliënt mee kwam, aan het licht te brengen. Vaak tot vele generaties terug.
Als we een familiesysteem in zijn geheel bekijken, is dit net als het menselijk lichaam dat ook altijd op zoek is naar balans. Ook het familiesysteem is bezig om de balans te bewaren of weer terug te brengen. Zo kan het zijn, dat er ergens in de voorgaande generaties iets niet gezien werd of geaccepteerd werd. We zien dan in een opstelling dat dit in de daaropvolgende generatie weer opduikt. Of dat iemand in het systeem zijn plek niet in heeft genomen. Een ouder wordt niet volwassen en blijft kind. Of een kind wordt de ouder en neemt dingen op zich, die niet bij het kind passen, waardoor het kind nooit kind heeft kunnen zijn.
Dit gebeurt allemaal onbewust en het dragen van deze last wordt gedaan uit liefde voor de ouders. Zo krijgt het kind een ballast mee, die niet van hem is, en hij kan daar in de loop van zijn leven last van krijgen met vage of soms zelfs heel sterke klachten. Zonder te weten wat daaraan ten grondslag ligt. Ook geheimen en andere zaken die in de doofpot zijn gestopt, komen bij een opstelling aan het licht om zo hun plek te krijgen. Dit kunnen verboden liefdes, doodgeboren of jonggestorven kinderen of vroeg overleden ouders zijn, die letterlijk doodgezwegen zijn en hun verdiende plek weer krijgen in het systeem. Soms tot wel zeven generaties terug. We zien daarom ook regelmatig thema’s in de opstelling terug, die gerelateerd zijn aan de 2e Wereldoorlog, omdat zich daar heel veel leed heeft afgespeeld, waar de huidige generatie nog steeds last van ondervindt. Om dat nu in tijd van vrede op te gaan lossen. Je kan je zo voorstellen dat mensen na een opstelling een stuk lichter naar huis gaan.
Vele vormen van opstellingen
Wat begon met een basisfamilieopstelling is nu uitgegroeid tot de inzet op veel verschillende vlakken. Zo zijn er nu ook Organisatie-, Relatie-, Loopbaan- en Opvoedopstellingen. Ook op het gebied van trauma en werken met kinderen biedt de familieopstelling vele mogelijkheden. Alle vormen van systeemopstellingen hebben met elkaar gemeen dat het gaat over het onderzoeken van de hier-en-nu verhoudingen. Je zou het een onderzoek kunnen noemen naar het systemische veld waarin de vraagsteller geïnteresseerd is. Dit kan bijna ieder veld zijn.
In Loopbaanopstellingen kan de loopbaan worden onderzocht. Ook geschikt voor assessment. Er kan in één keer duidelijk worden of de betrokken persoon past binnen het team of de organisatie. Soms leiden deze opstellingen toch tot familieopstellingen, omdat bepaalde blokkades in de ontwikkeling van de loopbaan terug te voeren zijn tot de familiegeschiedenis. Geen nieuwe stap durven zetten en het gevoel hebben vast te zitten, kan een verborgen loyaliteit bevatten aan iemand uit de familie van herkomst.
Een Supervisieopstelling geeft een prachtig beeld van de onbewuste overdrachten tussen bijvoorbeeld leraren en leerlingen, of tussen therapeuten en cliënten. Deze opstelling laat zien hoe belangrijk persoonlijk ontwikkelen is voor mensgerichte beroepen en hoe snel je bepaalde aspecten van je eigen verleden meeneemt en op je leerlingen of cliënten plakt. Hellinger zelf houdt zich veel bezig met de kunst van het helpen en hoe in de klassieke therapeutische relatie de cliënt verstrikt raakt met jou als (goede) vader of moeder, wat je nooit kunt worden omdat de cliënt toch loyaal blijft aan de eigen vader of moeder.
Organisatieopstellingen zijn opstellingen die de organisatie in beeld brengen. De opstelling maakt een cultuurscan van de onderliggende relationele dynamiek. Deze opstellingen kunnen meer gericht zijn op de onderlinge dynamiek binnen een managementteam maar ook op de organisatie als geheel inclusief alle stakeholders. De energetische dynamiek in deze opstellingen is lichter dan in familieopstellingen. Je kunt immers wel ergens anders gaan werken, maar niet uit je familie stappen.
Naast de familieopstellingen met representanten zijn er ook de individuele opstellingen. Erg handig voor mensen die een bepaalde groepsvrees hebben. Dit zijn opstellingen die gebruikt worden in individuele coaching of therapie. In deze sessies werkt de begeleider niet met andere mensen, maar hij opent het systemische veld van de cliënt met behulp van bijvoorbeeld papier op de grond of met stukken tapijt. De cliënt zelf staat dan op alle verschillende plekken en doet zelf het onderzoek. Mijn ervaring is, dat dit net zo krachtig kan werken als een opstelling in een groep. In individuele sessies kun je ook gebruik maken van poppetjes, schaakstukken of theekopjes om daarmee de verhoudingen duidelijk te maken.
Een ander speciaal gebied zijn de opstellingen met ziekte, waaronder kanker. Met de toename van het aantal mensen dat met kanker te maken krijgt, kan het doen van een ziekteopstelling van enorme toegevoegde waarde zijn. Thema’s die spelen in het proces van gezondheid, ziekte en heelwording, spelen een rol in de boodschap achter de ziekte. We zien dat ziekte een manier is voor het systeem om iets aan het licht te brengen. Dit kan een bevrijdend en helend effect hebben. In Duitsland is het Stephan Hausner die hierin een grote rol speelt. In Nederland is het opsteller Hylke Bonnema die dit, in samenwerking met arts Henk Fransen, verder aan het ontwikkelen is en daar ook opleidingen en workshops in geeft.
Naast bovengenoemde vormen blijken de mogelijkheden haast onbegrensd en blijft het opstellen zich steeds verder doorontwikkelen. Het voordeel van deze ontwikkeling is dat we verwachten, dat het opstellen steeds meer grond gaat krijgen in de samenleving vanwege de brede toepasbaarheid en het grote positieve effect ervan.
