De spirituele kracht in de praktijk
De spirituele kracht van de coach uit zich niet in techniek, maar in aanwezigheid en aandacht. Wie de spirituele kracht van coaching serieus neemt, leert luisteren voorbij woorden en verbinding maken op een dieper niveau. Meer weten over persoonlijke ontwikkeling? Lees ook het PSC Magazine 2016 of verdiep je in professioneel coachen.
Door: Paul de Blot
Over coachen is al veel geschreven en er zijn reeds vele technieken ontwikkeld. Toch is er een aspect dat nog weinig aandacht krijgt, namelijk de spirituele kracht ervan. Een goede coach maakt hier minstens onbewust gebruik van. Het gaat erom ook het hart aan te spreken, maar het hart is geen geïsoleerd orgaan. Hart, lichaam en verstand vormen een samenhangende eenheid. Wordt een van de drie niet geactiveerd, dan ontwikkelt men geen gezond menselijk gedrag. De fundamentele taak van een coach is dat hij deze samenhang herstelt.
Om deze samenhang te herstellen, bestaan talrijke technieken. Er wordt veel gebruikgemaakt van gesprekstechnieken. Deze gaan uit van de rationaliteit van het doen en laten van iemand. Ze doen een beroep op het verstand. Andere technieken werken op bewustzijnsniveau en proberen het emotionele leven te sturen. Deze spreken meer het hart aan. Op een dieper niveau van het zijn spreekt de coach de mens aan in de diepste bestaanservaring. Dit gebeurt vaak onbewust, maar deze aanpak kan ook gecultiveerd worden. Vaak beperkt de spirituele coach zich vanuit een psychologische achtergrond tot het psychologische bewustzijnsniveau zonder door te dringen tot het diepste bestaan. De sturing van de spirituele ervaring op het zijnsniveau eist een andere aanpak. De Franse existentiefilosoof Gabriel Marcel werkt dit uit in zijn visie op hebben en zijn.
Hebben en zijn
Het is Gabriel Marcel die op het belang van de zijnservaring wijst voor de sociale wetenschappen. Hij doet dit door een duidelijk onderscheid tussen het gedragspatroon van het hebben en het zijn. Het zijn is het niveau waar tegenstellingen worden erkend en tegelijk overstegen door ze complementair te maken. Ze worden tot samenhang gebracht door de kracht van de liefde. Vanuit deze instelling poneert hij zijn bewering: “De andere mens, die is de hemel voor mij.”
Heel anders liggen de verhoudingen op het niveau van het hebben, dat is het doe- en denkniveau. Op dit vlak ontwikkelt zich volgens hem een dualiteit van tegenstellingen waardoor gemakkelijk haat ontstaat in plaats van liefde. Vanuit dit relatieproces ontwikkelt de pessimist Sartre met zijn existentiefilosofie de uitspraak: “De andere mens, die is de hel voor mij.” Hoe komen beide opponenten tot deze tegengestelde uitspraken? Sartre redeneert als volgt. Als ik van iemand houd, ben ik voortdurend in angst mijn geliefde te verliezen of geen wederliefde meer te krijgen. Dat wil ik niet, want dat is een hel. Om deze pijn te voorkomen wil ik van niemand houden. Maar dat blijkt ook geen oplossing want het verlangen van iemand te houden is niet te ontkennen. Van niemand kunnen houden blijkt ook een hel te zijn. Ik blijf wezenlijk van de ander afhankelijk. Het is deze afhankelijkheid van de ander, die het leven tot een hel maakt. Kortom, de ander is voor mij een hel.
Op deze conclusie reageert Marcel als volgt. Sartre ontmoet de ander op het niveau van het hebben. Hij wil zijn geliefde in bezit hebben. Daarmee degradeer je de ander en daarmee ook jezelf: ik verneder de ander door die ander tot mijn bezit te maken en ik verlaag mijzelf tot onmens door anderen in bezit te willen hebben. Deze hebzucht werkt verslavend en vereenzamend. Een dergelijk onmenselijk gedrag wordt vanzelf als een hel ervaren, want men geeft elkaar de schuld en begint elkaar te haten. Ik haat de ander die ik niet kan bezitten en ik haat mijzelf omdat ik door de ander word verstoten. Dit ruïneert heel mijn bestaan tot op het diepste bestaansniveau. Marcel daarentegen ervaart de ander als een ontmoeting op het niveau van het zijn. Hij wil zijn geliefde niet hebben, maar zijn in een samenzijn. Hij wil niet een vriend hebben, maar zijn. Op dit zijnsniveau worden de tegenstellingen als complementaire eigenheden overstegen in een positieve spiraal van de liefde. Dat is een hemelse ervaring. De ander, dat is de hemel.
De bewustwording van dit verschil van de houding van hebben en zijn is van groot belang voor de spirituele coach. Een vriend hebben of een vriend zijn wijst op een relatie-ervaring op verschillend niveau. Het niveau van het hebben is het gebied van het doen en denken met zijn tegenstellingen. Het niveau van het zijn is de ruimte van de spiritualiteit, dat is het gebied van de samenhang van tegenstellingen.
Spirituele kracht
Hoe kan een coach gebruikmaken van deze spirituele krachten? Door tot een conversatie te komen op zijnsniveau. Een voorbeeld van een gesprek op vier niveaus kan dit illustreren.
Een oude vrouw komt bij de arts voor haar ondraaglijke hoofdpijnen. Ze vraagt om een recept en krijgt dat. Ze neemt het middel in en de hoofdpijn wordt minder. We noemen dit niveau 1 van het hebben waar sprake is van een rationeel effectief handelen. Na een week komt de vrouw terug. Het middel werkt niet meer naar wens. De arts gaat dieper in op de kwaal en stelt haar verschillende vragen waaruit blijkt dat ze overspannen is. De vrouw krijgt een recept voor een kalmeringsmiddel. Dit is niveau 2 van het rationeel effectief handelen op een dieper psychologisch bewustzijnsniveau. Na een week komt de vrouw weer terug. Ze heeft nog steeds hoofdpijn en de arts stelt nieuwe vragen die dieper ingaan op de mentale pijnoorzaken. Opeens begint de vrouw te huilen. De arts gaat hier dieper op in en raakt haar nu op emotioneel vlak. Ze blijkt in angst te zitten voor haar zoon die in Irak zit. Dit is niveau 3 van een gesprek op een dieper, niet-rationeel psychologisch bewustzijnsniveau van de emoties. De vrouw voelt zich opgelucht omdat ze heeft kunnen uithuilen en ze is van haar hoofdpijn af. Na een week komt ze weer terug omdat ze behoefte heeft om nog meer over haar zorgen te praten, want dat lucht haar op. In het gesprek blijkt dat de arts haar moet verwijzen naar een andere hulpverlener omdat zijn kennis beperkt is. Maar toch voelt hij zich geraakt door het verhaal van de vrouw, want zijn zoon gaat ook naar Irak. Hij laat de vrouw verder vertellen en ze zwijgt dan, met tranen in de ogen. De arts zwijgt ook. Na een tijd gaat ze weg, opgelucht, want ze voelt zich begrepen. Arts en patiënt hebben elkaar op het zijnsniveau ontmoet. Dit is niveau 4 van het zijn, waarin de taal van de stilte wordt gesproken, de zijnstaal. Het verschil met niveau 3 is hierin gelegen dat de partijen elkaar wederkerig verrijken op het zijnsniveau en er sprake is van de uitwisseling van een innerlijk inzicht.
Uit dit voorbeeld blijkt duidelijk de diepgang van het gesprek. In de medische zorg is een juiste dosering van een medicijn van groot belang voor het therapeutisch effect. Dat geldt ook voor de dosering van de arts. Een overdosering van aandacht werkt verslavend, een onderdosering heeft geen effect. Alleen een juiste dosering heeft een therapeutisch effect.
Luisterniveaus
De kracht van een goede coach wordt vooral bepaald door de juiste dosering van de relatie die mede bepaald wordt door het taalgebruik. Dit doseren wordt vooral bepaald door het goed kunnen luisteren. In de linguïstiek onderscheidt men drie niveaus van luisteren. De meest oppervlakkige communicatie is het luisteren op het niveau van het doen en denken. Dat is het gebied van de denktalen, ofwel scripturele talen. In deze zogenaamde scripturele talen wordt heel de boodschap in de geschreven tekst ondubbelzinnig uitgedrukt. In de wetenschap, in technische verhandelingen, in het rechtssysteem en in het management wordt in deze taal gecommuniceerd. Aan de andere kant van de Middellandse Zee begint een heel andere taalwereld, daar wordt de boodschap overgebracht in de vorm van verhalen. Het zijn narratieve talen, ook wel relatietalen genoemd. Het commentaar is altijd JA, in de zin van “Ik versta je.”
Op het diepste zijnsniveau van de communicatie spreken we over audiale talen of zijnstalen. In westerse culturen wordt de boodschap in woorden uitgedrukt en verduidelijkt. In de meeste niet-westerse culturen kan de bedoeling ook zonder woorden worden uitgedrukt zoals door houding, stilte, klank. Ook het stilzwijgen en het niets-zeggen kan een duidelijke boodschap zijn. Dit is de zogenaamde silence language voor de overdracht van de silent knowledge. De drie talen zijn weliswaar karakteristiek voor bepaalde culturen, maar op dieper niveau zijn ze algemeen menselijk. Gevoeligheid voor de zijnstaal maakt iemand uitermate geschikt als spirituele coach. De vraag is of deze luistergevoeligheid op het zijnsniveau voor iedereen is weggelegd. Kunnen we die aanleren of is die aangeboren?
Luisteren op zijnsniveau
Het spreekt vanzelf dat niet iedereen over dezelfde talenten beschikt. Maar het luisteren op zijnsniveau is ieder mens aangeboren en kan dus tot op zekere hoogte door ieder weer worden aangeleerd. Onze aangeboren gevoeligheid op zijnsniveau wordt jammer genoeg in onze westerse opvoeding door de nadruk op het verstandelijk denken voor een groot deel afgeleerd of minstens verzwakt. Door oververzadiging aan consumptiegoederen, en de verslaving aan macht en rijkdom zijn we ons niet meer bewust van de zinvolheid van ons leven. We zijn ongevoelig geworden voor onze bestaanservaring op het diepste zijnsniveau. De actiekoorts in ons werk en leven maakt het moeilijk om stiltemomenten in te bouwen in ons dagelijks levensritme. Er is geen ruimte meer voor bezinning op de vraag wat we aan het doen zijn, waarvoor we het doen en wat de zin ervan is. We zijn niet meer in staat te luisteren naar ons eigen hart, waar onze diepste verlangens en idealen verborgen liggen. Maar juist op dit diepste zijnsniveau van ons bestaan kunnen we onze sterkste spirituele kracht ontdekken.
Deze overgang van het niveau van het hebben en doen naar het niveau van het zijn is een ingrijpende ommekeer, die als een diepe crisis kan worden ervaren. Het gaat om een paradigmaverschuiving als een volledige ommekeer in mijn leven, waaruit ik herboren word als een spiritueel mens. Bij deze ommekeer is een deskundige coach, die deze verdiepingsprocessen kan herkennen, een belangrijke houvast. Er zijn vele wegen en vele manieren om dit te doen met meditatieoefeningen, zen, yoga en dergelijke.
Het is Ignatius van Loyola die een systematische methode heeft uitgewerkt om mensen als coach in dit proces te ondersteunen. Hij doet dit aan de hand van geestelijke oefeningen als reflectie en meditatie, stilte- en fantasieoefeningen, die erop gericht zijn dat men zichzelf innerlijk vrijmaakt van stoorzenders en verslavingen. Door oefenen en experimenteren kan ik te weten komen wat ik in mijn diepste wezen verlang. Ik kom te weten wat ik wil, wat ik wil doen, wat ik wil doen voor anderen met anderen. Dit verdiepingsproces kan ik doorlopen als een imaginaire reis in mijn fantasie door mee te leven met verhalen van anderen en daarin trekken van herkenning te vinden. Het zijn verhalen, die me in hart en ziel aanspreken.
Deze oefening om mijn diepste aspiraties te leren kennen als mijn sterkste spirituele kracht, stelt me ook in staat te luisteren naar de diepste aspiraties van anderen en deze te herkennen. Het herkennen van elkaars idealen is het uitgangspunt van elke diepgaande vernieuwing van een groep. De coach is bij deze verdiepingsprocessen een noodzakelijke reisgezel om te voorkomen dat men in de valkuilen valt van verslavingsmechanismen, stoorzenders en vooroordelen.
Paul de Blot SJ studeerde in Indonesië natuurkunde, filosofie, politicologie en Indonesische staatsfilosofie, in Duitsland natuurkunde en in Nederland cultuurfilosofie, spiritualiteit, psychologie en theologie. Sinds 1979 is De Blot verbonden aan de Business Universiteit Nyenrode, alwaar hij vanaf 2006 hoogleraar is in Business Spiritualiteit. Hij promoveerde met zijn proefschrift Vernieuwing van organisaties in een chaotische omgeving door vernieuwing van de mens. Voor meer informatie zie: www.nyenrode.nl leerstoel Business Spiritualiteit.
Literatuur: Blot de P., Broekstra G., Tissen R., Heijblom R., Valk de M. (2007). De brug naar spiritualiteit en leiderschap. Eemnes: Nieuwe Dimensies. Blot de P. (2006) Business Spiritualiteit als kracht voor organisatievernieuwing. Eemnes: Nieuwe Dimensies. Broekstra G., Blot de P., Heijblom R., Bommerez J., Zijtveld van K. (2006). Business Spiritualiteit. Radicale vernieuwing begint bij de wortels. Eemnes: Nieuwe Dimensies. Broekstra G., Blot de P., Tissen R., Roel H. (2007). Spiritualiteit & Creativiteit. Eemnes: Nieuwe Dimensies. Business Spiritualiteit Magazine Nyenrode, uitgeverij Quick.
