De kracht van het denken

Door Dianne Maarleveld, systeemspecialist bij Reinaerde

Ik lees op internet het nieuws en mijn aandacht wordt getrokken door de tekst: “In het Syrische slachthuis kon denken je dood betekenen.” Het bijpassende artikel geeft het verhaal van een ex-gevangene weer, die vertelt wat er gebeurt in een gevangenis in Syrië. Het artikel beschrijft de hel op aarde. De man die zijn verhaal doet, vertelt over de gruwelijkheden die hij vaak niet zág, maar vooral hoorde. Het lawaai waar je alleen maar bij kon bedenken dat het stond voor gruwelijke dingen die gebeurden. Zelfs vanaf mijn comfortabele bank kon ik aan de hand van wat er in het artikel omschreven stond, bedenken wat die geluiden hadden betekend. Ik word er naar van.

Ik moet denken aan wat ik onlangs las van de filosoof Descartes. Hij zei: “Ik denk, dus ik ben.” Hij beweerde ook: “Denken is onze essentie en dus is onze geest (de rede) te onderscheiden van ons lichaam (de natuur).” Andersom zou zich dit kunnen vertalen in: wanneer je niet denkt, ben je ook niet meer en is slechts het lichaam er nog. Daarin zou ik de tekst van de gevangene kunnen plaatsen. Wanneer je bedenkt wat je daar allemaal hoort en wat er achter deze geluiden schuilgaat, zou je nog meer doodsangsten uitstaan. Wellicht zelfs gek worden bij de gedachte dat een ander beslist over je leven of dat je uiteindelijk zelf zoekt naar de dood omdat het leven zo ondraaglijk is. Dan wordt denken uiteindelijk inderdaad je dood.

Echter, denken dat je niet moet denken, lijkt mij een enorme uitdaging. Ik verwonder er mij dan in deze situatie überhaupt over dat het iemand lukt om niet te denken terwijl je allerlei gruwelijke geluiden hoort.

Arthur Schopenhauer, een andere filosoof, deed de volgende uitspraak: “Lawaai is de meest onbeschofte vorm van hinderlijk gedrag. Het is niet alleen hinderlijk voor het denken, maar maakt het ook onmogelijk.”

Zou het geluid in de gevangenis ook zo oorverdovend zijn geweest en maakt dat dan het denken onmogelijk? Is dat de wijze waarop men het kon overleven? Stoppen met denken, want dat kon toch niet meer door het lawaai?

En dan lees ik over Victor Frankl. Hij heeft net zoals de geïnterviewde gevangene een soortgelijk verhaal, maar zijn denken bracht hem juist leven. Hij overleefde de gruwelijkheden van verschillende concentratiekampen. Hij koos ervoor om zich, te midden van de gruwelijkheden, voor te bereiden op de vrijheid die zou komen. Hij werkte in het kamp als arts, zette daar een kliniek op en schreef aan zijn boek. Om zijn waardigheid te behouden onder de naargeestige omstandigheden van het concentratiekamp, gaf hij zelfs dikwijls een lezing aan een denkbeeldig publiek over psychotherapeutische ervaringen in een concentratiekamp. Frankl ontdekte dat, wanneer mensen een doel hadden, zij ondanks de meest erbarmelijke omstandigheden een grotere kans hadden tot overleven. Zijn denken past bij wat de filosoof Nietzsche zei: “Hij die een reden tot leven heeft, kan vrijwel alle levensomstandigheden verduren.”

Ik heb over veel dingen in mijn leven nagedacht, maar nog nooit zo veel over Het Denken zelf. Ik realiseer mij nu dat Denken een ongelooflijk grote kracht is. Het kan dus leiden tot onmacht en mogelijk zelfs tot de dood, maar kan gelukkig ook leiden tot het tegenovergestelde: levenskracht. Met dit alles in mijn gedachten vraag ik mij verwonderd af of de volgende aanvulling op de uitspraak van Descartes passend zou kunnen zijn:

Ik denk dus ik ben, maar het is de vraag of dat wat ik denk, mij helpt om te kunnen leven, of dat wat ik denk, leven juist in de weg staat.

Ik denk er nog even over na…

Bij gedachten aan zelfdoding kun je terecht bij 113 Zelfmoordpreventie, ook bereikbaar via 0800-0113.