Proberen
Doen in plaats van proberen is een bekend uitgangspunt uit de Neuro Linguïstisch Programmeren (NLP)-traditie: proberen is geen handeling op zich, maar een vage tussenstap. In deze column onderzoekt systeemspecialist Quintine Cleton-Strijker het woord “proberen” taalkundig en etymologisch, en komt ze tot een verrassend genuanceerder inzicht dan de bekende NLP-stelling.
Door: Quintine Cleton-Strijker, systeemspecialist
Proberen is een raar woord. Zo. Dat is gezegd.
Ik zeg het hier in mijn pedagogische setting vaker; proberen bestaat niet, je doet iets of je doet iets niet. Punt.
Ik weet, dit komt voort uit de NLP (Neuro Linguïstisch Programmeren) trainingen die ik volgde. Daarin was de stelling altijd duidelijk: wanneer iets niet werkt, doe je het anders.
Je kan niet ‘proberen’ de trap op te lopen. Je loopt de trap op, of je blijft onderaan staan. Of, natuurlijk, je loopt de trap op en je valt weer naar beneden. Allerlei werkwoorden die een handeling inhouden. Het woord ‘proberen’ is geen handeling op zich. Het lopen (op de trap), het vallen (van de trap), het wachten (onderaan de trap) wel…
Werkwoord? Handeling? Wat is een werkwoord? Het woordenboek zegt: werkwoord- een taalkundig woord dat een handeling of toestand aanduidt. Het zegt het zelf, het woord laat je iets doen (werken).
Bij ‘proberen’ staat het volgende in het woordenboek: trachten, pogen, onderzoeken, Trachten-een poging in het werk stellen.
Het werkwoord ‘proberen’ is dus eigenlijk een leeg werkwoord!!! Je poogt iets, je poogt jezelf in actie, tot werken aan te zetten. Trachten is een doe-woord, een werk-woord.
Wanneer ik hiermee naar ‘proberen’ kijk, kan ik het gaan scheiden in pro-beren.
Het wordt me allemaal duidelijker als ik ‘proberen’ etymologisch ga bekijken. ‘Proberen’ komt van het Latijnse woord probare, dat zo goed als beproeven, keuren, goedkeuren, bewijzen betekent. Iets aanvatten en kijken of het werkt. Voor het woord ‘bare’ is het woord ‘pro’ geplakt, dat vooraf betekent. Als we nu teruggrijpen naar het woord ‘proberen’ van nu, is pro dus zoiets als voor, vooraf nadenken of hetgeen wat je gaat ‘trachten’, gaat lukken….
Kijk, nu komen we ergens; op deze manier vind ik het woord ‘proberen’ opeens iets magisch en waarachtigs krijgen. “Ik ga op voorhand bekijken of hetgeen wat ik ga trachten, de gewenste uitwerking gaat hebben waarmee ik, na afloop kan verzinnen (ratio) of hetgeen heeft gewerkt en of ik het vaker ga inzetten.”
Er wordt veel gezegd over ‘proberen’ in het taoïsme in de zogenaamde wu-wei, het handelen door niet handelen. Het weten wanneer je wel iets doet, en wanneer het iets al alles doet, maar dat is niet welke richting ik hier op denk. In mijn pedagogische setting wil je liever denken aan ‘de handeling’ die getracht wordt om te zetten in een gewenst resultaat. Ik zie het meer in het citaat van Goethe: Alle intelligente gedachten zijn al eens gedacht. Het enige nodige is proberen om ze opnieuw te denken.
Vrij vertaald gaan we dan naar: Ik tracht, poog om een intelligente gedachte vooraf zo te beproeven dat ik deze intelligente gedachte door mijn eigen ratio omzet in iets van mezelf, zodat ik deze gewenste uitwerking vaker ga inzetten in mijn eigen denken en kunnen.
Ik moet zeggen dat ik bij deze waarachtige en magische woorden geen enkel raar woord meer vind staan.
Doen in plaats van proberen: het NLP-perspectief
Meer achtergrond over NLP-technieken en taalpatronen is te vinden bij de Nederlandse Vereniging voor NLP.
Doen in plaats van proberen is een veelgebruikt uitgangspunt binnen NLP en coaching: wanneer iets niet werkt, doe je het anders, in plaats van te blijven “proberen” zonder concrete actie. Het woord proberen wordt in deze traditie gezien als een leeg werkwoord, omdat het geen duidelijke handeling beschrijft. Je loopt de trap op, je blijft staan, of je valt — maar “proberen” op zich is geen van deze concrete acties.
Deze scherpe blik op taal is waardevol in pedagogische en therapeutische settings: cliënten en kinderen die zeggen dat ze iets “gaan proberen”, nemen daarmee soms onbewust een uitweg om niet volledig verantwoordelijkheid te nemen voor een concrete actie. Doen in plaats van proberen aanmoedigen, helpt om vage voornemens om te zetten in duidelijke, uitvoerbare stappen.
De etymologische nuance achter doen in plaats van proberen
Toch laat deze column ook zien dat “proberen” bij nadere etymologische beschouwing meer body heeft dan op het eerste gezicht lijkt. Het woord komt van het Latijnse “probare”, wat zoiets betekent als beproeven, keuren of bewijzen: iets aanvatten en kijken of het werkt. Vanuit die betekenis is proberen niet zozeer een leeg werkwoord, maar een bewuste, onderzoekende houding: eerst vooraf inschatten of iets gaat werken, het dan uitvoeren, en achteraf evalueren of het de gewenste uitwerking had.
Veelgestelde vragen
Wat betekent ‘doen in plaats van proberen’ binnen NLP?
Het uitgangspunt houdt in dat proberen geen concrete handeling is; wanneer iets niet werkt, kun je het beter anders aanpakken dan vaag blijven “proberen”.
Waar komt het woord proberen vandaan?
Het Nederlandse woord proberen is afgeleid van het Latijnse probare, wat beproeven, keuren of bewijzen betekent.
Is proberen dan toch een zinvol begrip?
Ja, vanuit de etymologie bekeken is proberen een bewuste, onderzoekende houding: vooraf inschatten, uitvoeren en achteraf evalueren, in plaats van een vaag of vrijblijvend voornemen.
Wie is Quintine Cleton-Strijker?
Quintine Cleton-Strijker is systeemspecialist en werkt vanuit een pedagogische setting met taal en gedrag als belangrijk aandachtspunt.
Lees meer persoonlijke columns en artikelen over taal, gedrag en zelfontwikkeling in het TCC Magazine 2019.
