Hersenhack

Recensie door Ria Teeuw

Een intrigerende titel: Hersenhack. Het prikkelt, maakt nieuwsgierig… waar gaat dit over? En daarmee pleegt de schrijfster als het ware zelf ook een hersenhack. Want ze beschrijft hoe we in deze tijd voortdurend verleid worden om achter de pc op spannende buttons en titels te klikken om snel te weten waar het over gaat. Of om iets te kopen wat erg aantrekkelijk lijkt. Gedreven door emoties geef je toe aan een impuls. Liever zien we onszelf als verstandige, autonome denkers die weloverwogen beslissingen nemen. Neuropsycholoog Margriet Sitskoorn toont aan dat we dat beslist niet zijn. Dat doet ze subliem, want wegkijken is onmogelijk. Dit is een boek dat je zelfkennis doet toenemen, maar het beeld dat je tot nog toe van jezelf had, zal je flink moeten bijstellen.

Met simpele testjes laat Sitskoorn zien hoe je hersenen je een werkelijkheid kunnen voorschotelen die er niet is. Dat komt omdat je brein de snelste weg kiest, waardoor je een heleboel ontgaat. Alleen mensen die graag dieper nadenken, maken kans de testen wat beter uit te voeren. Maar dan nog…

Zo ondervind je hoe je eigen brein regelmatig een loopje met je neemt. Dat is tot daaraan toe, maar door die neiging zwem je ook vaak onbewust in de fuiken die anderen voor je hebben uitgezet. Je hebt niets in de gaten! Organisaties, media, politiek en andere belanghebbenden krijgen de kans ons brein aan de lopende band te hacken. Door in te spelen op evolutionaire, oude hersenmechanismen, bereiken ze dat we massaal doen wat ze willen. Die hersenmechanismen hebben alles te maken hebben met onze overlevingsdrang. Ze zijn ook verantwoordelijk voor groepsdenken: we dichten automatisch mensen uit onze eigen ‘groep’ gunstigere eigenschappen toe dan die van een andere groep. Ook al denken we zelf dat we geen onderscheid maken, vrijwel iedereen houdt er onbewuste diepgewortelde overtuigingen op na over bijvoorbeeld mannen, vrouwen, culturele achtergronden en huidskleur.

Ook verslavingsgedrag komt uit die overlevingsmechanismen voort. Daarbij speelt het genotscentrum in de hersenen, het zogeheten striatum, een belangrijke rol. We zijn dus allemaal verslavingsgevoelig. Het striatum is betrokken bij hoe je handelt als je je doel wilt bereiken en zorgt ervoor dat je je tot ‘iets’ voelt aangetrokken of naar ‘iets’ verlangt. Dat ‘iets’ kan zijn geld, drugs, alcohol, seks, ongezonde voeding, maar ook dwangmatige handelingen. Het gaat niet zozeer om het genot zelf als om de verwachting van genot en dat maakt dat ‘iets’ onweerstaanbaar. We blijven verlangen en blijven herhalen. Genot drijft ons voort en dat komt omdat we nou eenmaal moeten eten en drinken. Maar ook seks moeten hebben en vrienden maken, want in je eentje overleven in de wereld is praktisch onmogelijk. Onze maatschappij is echter totaal anders dan die waarin onze voorouders leefden, toen schaars was wat we nu in overvloed hebben. Het genotscentrum in ons brein werkt nog wel op dezelfde manier als heel vroeger.

Door te herhalen ontstaan in ons brein andere neurale netwerken bovenop de oude, waardoor gewoonten en verslavingen ontstaan. Ze worden als het ware in onze hersenen gegrift. Prima als het om positieve gewoonten gaat, maar fnuikend als het je schade berokkent.

Zeker in dit tijdperk van ‘alternatieve feiten, fake news en post truth’ is het goed je bewust te zijn van hersenhackers die inspelen op overlevingsmechanismen. Door haar kennis te delen, leert Sitskoorn je hoe je jezelf ertegen kunt wapenen. En ook hoe je de negatieve spiraal van schadelijk en herhalend gedrag kunt doorbreken. Je moet je brein gewoon weer terughacken. Als je dit boek hebt gelezen, weet je hoe dat moet.

Hersenhack, Update je brein, Margriet Sitskoorn, ISBN 9789044639124, Uitgeverij Prometheus