Hoogsensitiviteit

Door Drs. Esther Bergsma

“De helft van de klanten in de psychische gezondheidszorg is hoogsensitief.” Deze uitspraak is van Elaine Aron, pionier in het onderzoek naar hoogsensitiviteit. Hoe de cijfers in Nederland liggen, is niet bekend. Maar duidelijk is dat veel hoogsensitieve mensen vastlopen en hulp zoeken. Kennis van hoogsensitiviteit is voor hulpverleners dan ook onmisbaar.

Wetenschap

Een artikel over hoogsensitiviteit in een vakblad valt op. De eigenschap heeft een imagoprobleem. De eerste associatie van hulpverleners valt vaak in categorieën als ‘zweverig’, ‘hype’, of zelfs ‘onzin’. Helaas weten nog weinig betrokkenen dat hoogsensitiviteit inmiddels een stevige wetenschappelijke – en dus bewijsbare – basis kent.

Elaine Aron, klinisch en onderzoekspsycholoog, schreef in 1997 het eerste wetenschappelijke artikel over hoogsensitiviteit. Zij liet zien dat deze eigenschap duidelijk te onderscheiden is van introversie en emotionaliteit. Sensory Processing Sensitivity, zoals ze de eigenschap noemde, bleek bovendien valide te meten met de HSP-schaal.

Responsief

Sinds dat eerste artikel is er veel onderzoek naar deze eigenschap gedaan. Hoogsensitiviteit is in essentie een strategie om informatie te verwerken, waarbij niet direct gehandeld wordt, maar waar eerst de beschikbare informatie geanalyseerd wordt. Dat dit een belangrijk onderscheid is, blijkt ook uit biologisch onderzoek. Max Wolf (2008) maakte een review van studies onder meer dan honderd verschillende diersoorten. Binnen elk van die diersoorten bleek het grootste deel van de groep vrij impulsief op nieuwe situaties af te gaan. Een kleiner deel was terughoudender. De dieren benaderden de veranderde situatie voorzichtig en tastten de omstandigheden af voordat zij tot actie overgingen. Wolf noemde dit de ‘’responsieve strategie’’. Die strategie wordt door circa 20% van elke diersoort toegepast.

Kern

Hoogsensitieve mensen hebben eenzelfde strategie. Zij nemen de tijd om informatie te verwerken; pause-to-check, voordat ze handelen. Ze nemen bovendien meer stimuli waar. De kleine dingen, die anderen ontgaan, merken zij wel op.

De definitie van hoogsensitiviteit is dan ook: gevoeligheid voor subtiele details en diepgaand verwerken van die informatie. Met intense reacties tot gevolg.

Kenmerken

Concreet betekent dit dat hoogsensitieve mensen goed zijn in het waarnemen van details. Soms ontstaat er daardoor een last, bijvoorbeeld gevoeligheid voor geluid of geur. Maar even vaak genieten ze meer van subtiele waarnemingen in geur, smaak of kleur die anderen ontgaan.

Hetzelfde geldt voor emotionele stimuli. Hoe de ander zich voelt, is voor een hoogsensitief persoon eenvoudig waar te nemen. Uit onderzoek via een fMRI-scan blijkt dat empathiegebieden in de hersenen veel sterker oplichten dan bij niet-hoogsensitieve mensen. Het meewegen van het perspectief van de ander lijkt uit dat onderzoek en ook uit praktijkervaringen een soort van automatisme.

Daarnaast valt op dat hoogsensitieve mensen de optimale optie voor de groep nastreven; oftewel zij overwegen voor alle betrokkenen de consequenties en kiezen na dit proces voor de overall minst belastende uitkomst. Bij het diepgaand verwerken van informatie worden hersengebieden die daarmee te maken hebben, steevast ingeschakeld. Bovendien blijkt dat hoogsensitieve mensen veel meer gebieden activeren. Dat betekent dat zij stimuli inderdaad intenser verwerken.

Kwaliteiten

De mooie kanten van de eigenschap zijn: opmerkzaamheid, inlevingsvermogen, creatief denken, sterk verantwoordelijkheidsgevoel en zelfreflectie. Deze kwaliteiten kunnen heel goed versterkt worden tijdens de begeleiding van een hoogsensitief persoon. Het ’herlabelen’ van negatieve overtuigingen over het eigen karakter is dan ook de eerste stap in de begeleiding. Daarna volgt het herontdekken van de eigen waarden. Die zijn namelijk vaak ondergesneeuwd geraakt door de wensen van anderen, die zij zo sterk aanvoelen. Leren varen op eigen kompas, na het kompas eerst hebben leren waarderen.

Drs. Esther Bergsma is sociaalwetenschappelijk onderzoeker en expert hoogsensitiviteit. Ze verricht onderzoek naar de eigenschap en schreef het boek Hoogsensitieve kinderen. Meer informatie op www.hoogsensitief.nl. (Esther heeft in september jongstleden een bijscholing verzorgd voor De Roos Opleidingen.)