Waarheid
Wie wel eens een gesprek heeft gevoerd waarin twee mensen hetzelfde voorval compleet anders beschrijven, weet hoe verwarrend dat kan zijn. In de systemische visie is dat geen probleem dat opgelost moet worden, maar een gegeven waar je juist mee leert werken: er bestaan meerdere waarheden naast elkaar, en geen daarvan hoeft de ander uit te sluiten. Dit besef vormt de kern van hoe systeemtherapeuten kijken naar conflicten, gezinsdynamiek en persoonlijke verhalen.
Door: Kim Bosman, Systeemspecialist en SPV bij NL-Psy
“Er bestaan geen feiten, alleen interpretaties.” (citaat van Friedrich Nietzsche)
Ik verwonder mij over de vele verschillende visies die mensen hebben, die als de waarheid verkondigen en andere mensen proberen te overtuigen van hun gelijk, hun waarheid. Maar wat is waarheid eigenlijk? Volgens Wikipedia is waarheid een begrip dat min of meer synoniem is met echtheid, geldigheid, juistheid. Van Dale omschrijft ‘waarheid’ als: het ware, overeenstemming van woorden met feiten.
Als er geen feiten bestaan zoals het bovenstaande citaat beweert, bestaat er dan wel een waarheid? Als er geen feiten zijn om onze waarheid aan te toetsen, zijn er alleen interpretaties of perspectieven. Of zoals Jack Derrida zegt: “Onze waarheden zijn sociale en culturele constructies die niet worden gevonden maar gemaakt.” Betekent dit dat, als er alleen interpretaties van feiten zijn, er dus meerdere waarheden zijn? Ik denk het wel.
Binnen de systemische visie mogen er meerdere waarheden naast elkaar bestaan. Iedereen heeft zijn eigen blik op de werkelijkheid. Het voorbeeld van het kopje met het oortje vind ik hierin erg beeldend. Het is maar net vanuit welke hoek je het kopje bekijkt om te kunnen verkondigen wat de waarheid is over aan welke kant het oortje zit. Dit illustreert mijns inziens heel mooi dat er meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan en dat er geen absolute waarheid is.
Waarom is het voor veel mensen zo belangrijk hun kijk op de werkelijkheid over te brengen op anderen en hen ervan te overtuigen dat dit de absolute waarheid is? Heeft het te maken met de uitspraak van Nietzsche die zegt dat de waarheid een illusie is, die voor de menselijke soort onontbeerlijk is om te overleven? In het boek Bio-energetica van Alexander Lowen staat: “De geest poogt in zijn fantasieën en dagdromen een onvoorspoedige en onaanvaardbare realiteit om te draaien door het scheppen van beelden en dromen (illusies).
In een situatie waarin men zich hulpeloos voelt om een dreigende werkelijkheid te veranderen of eraan te ontkomen voorkomt een terugvallen op illusies dat de persoon toegeeft aan een hopeloze wanhoop.” In zijn onderzoek naar depressie werd duidelijk dat een depressieve reactie algemeen volgt op de ineenstorting van een illusie. Het gevaar met een illusie is dat het de persoon blind maakt voor de realiteit.
Wat zou er gebeuren als er meerdere waarheden zouden mogen bestaan? Zou het conflicten verminderen omdat de strijd van het willen overtuigen van elkaar wegvalt? Binnen de systemische visie wordt genoemd dat het ruimte creëert om meerdere waarheden naast elkaar te laten bestaan. Het doen inzien dat communicatie niet lineair is, maar circulair, maakt dat er meer mogelijkheden zijn om conflicten op te lossen. Maar aan de andere kant: zou het ontbreken van het vast kunnen houden aan ‘de waarheid’ (onze illusie) de grond onder onze voeten doen wankelen? Hebben we het houvast van illusies nodig? En komen deze illusies aan het wankelen als we andere waarheden ook openhouden? Ik denk dat beide kanten belangrijk zijn.
Onderstaande uitspraak van Eco (1993) vind ik mooi gevonden omdat beide facetten hierin verweven zijn: “Er zijn grenzen aan de interpretatie, niet elke interpretatie is ‘juist’, het is wel degelijk mogelijk te zeggen welke interpretaties onaanvaardbaar zijn. Dat is het beslissingsdomein van de cliënt.” (Uit: De mens als verhaal van Jan Olthof en Eric Vermetten)
Maakt trouwens de uitspraak dat er alleen interpretaties zijn, niet aanspraak op precies datgene wat ontkend wordt: namelijk de waarheid?
Fotografie: maartjebrok.nl
De wetenschappelijke achtergrond van meerdere waarheden
Het idee dat waarheid geen vaststaand gegeven is, maar afhankelijk van perspectief, is uitgebreid onderzocht binnen de narratieve psychologie. Jan Olthof en Eric Vermetten beschrijven in hun boek De mens als verhaal (1993) hoe mensen hun ervaringen ordenen in verhalen, en dat die verhalen net zo bepalend zijn voor hoe iemand zich voelt als de “feiten” zelf. Binnen de systemische therapie, zoals toegepast bij TCC Magazine, wordt dit principe gebruikt om vastgelopen conflicten te doorbreken: als beide partijen hun waarheid mogen laten bestaan zonder die van de ander te hoeven ontkrachten, ontstaat er ruimte voor beweging.
Filosofen als Nietzsche en Derrida hebben dit perspectivisme al decennia geleden beschreven, en de Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie onderschrijft dat systeemtherapeuten in de praktijk dagelijks met dit uitgangspunt werken, maar het krijgt in de klinische praktijk een heel concrete toepassing. Een therapeut die met meerdere waarheden werkt, vraagt niet “wie heeft er gelijk”, maar “wat betekent dit voor jou, en wat betekent het voor de ander”. Dat onderscheid lijkt subtiel, maar verandert het hele verloop van een gesprek.
Veelgestelde vragen
Betekent het werken met meerdere waarheden dat alles altijd waar is?
Nee. Het gaat niet om het wegrelativeren van feiten, maar om erkennen dat beleving en interpretatie per persoon kunnen verschillen zonder dat de één per se liegt en de ander de waarheid spreekt.
Is dit principe alleen bruikbaar in therapie?
Nee, het is ook toepasbaar in relaties, op de werkvloer en binnen gezinnen. Overal waar mensen met verschillende ervaringen van dezelfde gebeurtenis samenkomen, kan deze manier van kijken helpen om escalatie te voorkomen.
Hoe begin je zelf met het toepassen van meerdere waarheden?
Een eerste stap is oefenen met de vraag “wat zou de ander hierin kunnen zien” voordat je reageert vanuit je eigen gelijk. Dat kleine moment van pauze maakt vaak al verschil.
