Waarheid

Door: Kim Bosman, Systeemspecialist en SPV bij NL-Psy

“Er bestaan geen feiten, alleen interpretaties.” (citaat van Friedrich Nietzsche)

Ik verwonder mij over de vele verschillende visies die mensen hebben, die als de waarheid verkondigen en andere mensen proberen te overtuigen van hun gelijk, hun waarheid. Maar wat is waarheid eigenlijk? Volgens Wikipedia is waarheid een begrip dat min of meer synoniem is met echtheid, geldigheid, juistheid. Van Dale omschrijft ‘waarheid’ als: het ware, overeenstemming van woorden met feiten.

Als er geen feiten bestaan zoals het bovenstaande citaat beweert, bestaat er dan wel een waarheid? Als er geen feiten zijn om onze waarheid aan te toetsen, zijn er alleen interpretaties of perspectieven. Of zoals Jack Derrida zegt: “Onze waarheden zijn sociale en culturele constructies die niet worden gevonden maar gemaakt.” Betekent dit dat, als er alleen interpretaties van feiten zijn, er dus meerdere waarheden zijn? Ik denk het wel.

Binnen de systemische visie mogen er meerdere waarheden naast elkaar bestaan. Iedereen heeft zijn eigen blik op de werkelijkheid. Het voorbeeld van het kopje met het oortje vind ik hierin erg beeldend. Het is maar net vanuit welke hoek je het kopje bekijkt om te kunnen verkondigen wat de waarheid is over aan welke kant het oortje zit. Dit illustreert mijns inziens heel mooi dat er meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan en dat er geen absolute waarheid is.

Waarom is het voor veel mensen zo belangrijk hun kijk op de werkelijkheid over te brengen op anderen en hen ervan te overtuigen dat dit de absolute waarheid is? Heeft het te maken met de uitspraak van Nietzsche die zegt dat de waarheid een illusie is, die voor de menselijke soort onontbeerlijk is om te overleven? In het boek Bio-energetica van Alexander Lowen staat: “De geest poogt in zijn fantasieën en dagdromen een onvoorspoedige en onaanvaardbare realiteit om te draaien door het scheppen van beelden en dromen (illusies). In een situatie waarin men zich hulpeloos voelt om een dreigende werkelijkheid te veranderen of eraan te ontkomen voorkomt een terugvallen op illusies dat de persoon toegeeft aan een hopeloze wanhoop.” In zijn onderzoek naar depressie werd duidelijk dat een depressieve reactie algemeen volgt op de ineenstorting van een illusie. Het gevaar met een illusie is dat het de persoon blind maakt voor de realiteit.

Wat zou er gebeuren als er meerdere waarheden zouden mogen bestaan? Zou het conflicten verminderen omdat de strijd van het willen overtuigen van elkaar wegvalt? Binnen de systemische visie wordt genoemd dat het ruimte creëert om meerdere waarheden naast elkaar te laten bestaan. Het doen inzien dat communicatie niet lineair is, maar circulair, maakt dat er meer mogelijkheden zijn om conflicten op te lossen. Maar aan de andere kant: zou het ontbreken van het vast kunnen houden aan ‘de waarheid’ (onze illusie) de grond onder onze voeten doen wankelen? Hebben we het houvast van illusies nodig? En komen deze illusies aan het wankelen als we andere waarheden ook openhouden? Ik denk dat beide kanten belangrijk zijn.

Onderstaande uitspraak van Eco (1993) vind ik mooi gevonden omdat beide facetten hierin verweven zijn: “Er zijn grenzen aan de interpretatie, niet elke interpretatie is ‘juist’, het is wel degelijk mogelijk te zeggen welke interpretaties onaanvaardbaar zijn. Dat is het beslissingsdomein van de cliënt.” (Uit: De mens als verhaal van Jan Olthof en Eric Vermetten)

Maakt trouwens de uitspraak dat er alleen interpretaties zijn, niet aanspraak op precies datgene wat ontkend wordt: namelijk de waarheid?

Fotografie: maartjebrok.nl