De epigenetica van ADHD & glutamaat – deel 6

Lucas Flamend startte twintig jaar geleden een eigen praktijk als psychotherapeut. Als ADHD-ervaringsdeskundige specialiseerde hij zich gaandeweg in de ADHD-problematiek. Hij merkte dat de psychische klachten van ADHD gepaard gaan met lichamelijke klachten. Na een aantal opleidingen is hij zich meer gaan richten op de fysieke oorzaken van ADHD. Zo kwam hij uit bij de epigenetica. De epigenetica bestudeert de invloed van omgevingsfactoren zoals voeding en stress op de werking van de genen. Eind 2019 kwam zijn tweede boek uit: De epigenetica van ADHD & glutamaat. In de afgelopen edities heeft hij telkens een onderwerp uitgelicht. In dit laatste deel van de serie gaat het over de behandeling van ADHD.

ADHD-symptomen zijn het gevolg van een genetisch en epigenetisch proces dat wordt getriggerd door omgevingsfactoren. Dit betekent dat het optimaliseren van de omgevingsfactoren een positief effect heeft op het in remissie brengen van de symptomen.

Het behandelplan van ADHD begint met het inventariseren van de oorzakelijke verbanden. Om de epigenetische geschiedenis in kaart te brengen kan men werken met vier tijdslijnen:

• aandoeningen en traumaverleden van de ouders en voorouders,
• prenatale fase,
• geboorte,
• klachtenpatroon vanaf de geboorte tot op heden, inclusief een overzicht van de diagnoses, behandelingen, geneesmiddelen en voedingssupplementen.

Om het intakeproces vlotter te laten verlopen laat ik mijn cliënten de BrainQ-checklist invullen. Deze checklist bestaat uit vragen die de resistenties van verschillende neurotransmitters en hormonen in kaart brengen, alsook de symptomen van glutamaatdominantie en het traumaverleden van de zorgvrager. Deze checklist is te raadplegen via brainq.nl/checklists. De checklist omvat de volgende onderwerpen: endorfine, dopamine, oxytocine, histamine, insuline, psychische kenmerken van glutamaatdominantie, lichamelijke kenmerken van glutamaatdominantie en een traumavragenlijst voor kinderen en volwassenen.

Tijdens het intakegesprek volgt in aanvulling op de checklist nog een aantal vragen. Het behandelplan is in overeenstemming met de mogelijkheden van de cliënt. De aanpak wordt onderbouwd, zodat de cliënt de chronologische volgorde en logica van het behandelplan begrijpt, wat de motivatie en therapietrouw ten goede komt.

Het behandelplan houdt rekening met de individuele omstandigheden. Bijvoorbeeld een kind dat elke avond vier uur gamet heeft niet alleen een verslavingsprobleem, maar ook een slaap-, stress-, dopamine-, endorfine-, insuline- en glutamaatprobleem. In het algemeen kan men stellen dat het verminderen van stress, het verbeteren van slaap en het herstellen van de insulinegevoeligheid de eerste prioriteit heeft.

Het behandelen van ADHD rust op vier basisprincipes: 1. de glutamaatstimulerende factoren verminderen, 2. de gevoeligheid van de glutamaatremmende factoren verbeteren, 3. de gevoeligheid van de dopamine-activators verbeteren, 4. de gevoeligheid van insuline verbeteren. Door het optimaliseren van deze vier routes worden de juiste omgevingsfactoren in stelling gebracht om de ADHD-symptomen in remissie te brengen, alsook de complicaties, comorbide aandoeningen, stoornissen en andere epigenetische adaptaties die het gevolg zijn van glutamaatdominantie.

Bij de analyse en de behandeling is het van belang om oorzaak en gevolg van elkaar te scheiden. Om een voorbeeld te noemen: oxidatieve stress is geen oorzaak, maar een gevolg. Net zoals slaap- en angststoornissen geen oorzaken zijn, maar het gevolg van een onderliggende dynamiek. Binnen de epigenetica spreken we niet van genezing maar eerder van remissie. Wat is het verschil? Stel, je breekt je been. De arts geneest de breuk door een gipsverband aan te brengen. Een epigenetische aandoening daarentegen is het gevolg van genen die ontregeld zijn door ongunstige omgevingsfactoren. Daarom geven therapeuten in de epigenetica het advies om ongunstige omgevingsfactoren te veranderen in gunstige omgevingsfactoren, zoals het veranderen van de levensstijl. Een ander verschil met een reguliere behandeling is de betrokkenheid van de zorgvrager. Bij een reguliere behandeling neemt de patiënt een geneesmiddel. Bij een epigenetische behandeling is de cliënt actief betrokken bij zijn herstelproces.

Zoals ik in het begin al schreef, heeft iedereen een andere handleiding. Dit is niet verwonderlijk omdat het menselijk ras twaalf tot zeventien miljoen verschillende genetische afwijkingen kent. Niemand kan die allemaal in kaart brengen, laat staan behandelen. Maar we kunnen wel de belangrijke stoorzenders uitschakelen en vervolgens afstemmen op de juiste frequenties. In het laatste deel van deze serie bespreken we een aantal belangrijke interventies om ADHD aan te pakken, waaronder voeding, stressreductie, slaapverbetering en beweging.

Het uiteindelijke doel van het voedingstappenplan is dat je, bij wijze van spreken, high wordt van een appel. Vaak is het tegenovergestelde aan de hand en gedraagt ons beloningssysteem zich als een verwend kind; hoe meer je het geeft, hoe minder het tevreden is en des te meer het wil. Glutamaat is een belangrijke factor in dit proces. Hoe zit dat precies? Onder invloed van glutamaat worden onze smaakpapillen minder gevoelig voor suiker. Er is dan meer suiker nodig om te ervaren dat iets zoet is. Door toegevoegde suiker te elimineren ontdek je tot je eigen verbazing dat je een appel net zo lekker vindt als een donut of een chocoladereep. Voor dat zover is, zul je moeten laten zien wie de baas is, jij of je beloningssysteem. Om het beloningsysteem te laten wennen aan de veranderingen werken we met stappen. Met iedere stap verminder je glutamaat en verbeter je de gevoeligheid van dopamine, endorfine, insuline en andere stoffen.

Stap 1
In de eerste stap van het voedingsplan verminderen we exorfinen, toegevoegde suiker en snelle koolhydraten met meer dan negentig procent. Wil je de ontwenningsverschijnselen beperken, dan kun je deze voedingsmiddelen langzaam afbouwen, bijvoorbeeld over een periode van een paar weken. Bewerkte voeding wordt vervangen door verse voeding. Deze interventies zijn de eerste stap om de gevoeligheid van insuline, endorfine en dopamine te verbeteren. Hierdoor verminder je tevens glutamaat en lactaat.

Stap 2
In stap 2 verbeteren we de insulinegevoeligheid verder en elimineren we de exorfinen volledig, inclusief A2-zuivel. Een uitzondering is biologische yoghurt en boter, op voorwaarde dat men er niet te veel van eet en de stoelgang normaal is. Het aantal alcoholeenheden wordt verminderd tot drie per week. Eieren verminderen tot vijf per week. Maximaal tweemaal in de week honderd gram aardappelen of volle rijst. Geen toegevoegde suiker, ook geen honing of voedingsproducten met suiker, zoals ketchup, jam of chocopasta. Geen voedingsproducten met palmolie, ook geen pindakaas.

Stap 3
Het laag-glycemische-indexdieet is bedoeld om de insulinegevoeligheid verder te verbeteren voor mensen die kampen met aanhoudende insulineresistentie. Ons lichaam verwerkt koolhydraten, eiwitten en vetten uit voeding om energie aan te maken. Koolhydraten worden het snelst omgezet in het eindproduct glucose, dat vervolgens zorgt voor een toename van insuline. De koolhydraten die het snelst in glucose worden omgezet, worden ‘snelle koolhydraten’ genoemd en scoren het hoogst op de glycemische index. Om de insulinegevoeligheid te verbeteren is het belangrijk dat de insulinespiegel stabiel blijft door insulineschommelingen zo veel mogelijk te voorkomen. In de praktijk betekent dit het schrappen van de snelle koolhydraten uit het dieet. In stap 1 en 2 hebben we de meeste snelle koolhydraten al geëlimineerd. In stap 3 elimineren we eieren, glutenvrij brood, alcohol, rijst, zetmeel en aardappelen.

Stressreductie
Af en toe wat stress kan geen kwaad, het is onderdeel van ons leven en we hebben het nodig om optimaal te functioneren. De stressreactie is een onderdeel van ons overlevingsmechanisme, de stresshormonen maken ons klaar om te vechten of te vluchten. Belastende, toxische, traumatische en chronische stress ontregelen het lichaam op verschillende manieren.

Traumatische stress is de meest belastende vorm van stress. Het kan het lichaam in korte tijd ontregelen, in die mate dat het epigenetische veranderingen teweegbrengt. Trauma’s veranderen de methylatie en de werking van het GAD-enzym, waardoor glutamaat onvoldoende kan worden omgezet in GABA. Trauma’s kunnen een levenslange toename van glutamaat veroorzaken en dit is een belangrijke oorzaak van CVS, fibromyalgie, MCS, PTSS en ernstige depressie. Het is tevens een van de oorzaken van ADHD. Trauma’s kunnen epigenetische adaptaties veroorzaken die erfelijk zijn. Het traumatisch geheugen van de ouders wordt dan via de genen doorgegeven aan hun kinderen.

Slaapkwaliteit
Slaapproblemen behoren tot een van de meest genoemde klachten bij mensen die psychostimulantia nemen. ADHD-kinderen die geen psychostimulantia gebruiken, slapen net zo goed als kinderen zonder ADHD, zowel wat betreft slaapkwaliteit als slaapkwantiteit. Dat is de conclusie van het promotieonderzoek in 2017 van Carlijn Bergwerff aan de universiteit van Leiden. Vermoedelijk heeft Bergwerff de ADHD-kinderen die overmatig gamen of voor het slapen bezig zijn met sociale media niet meegerekend. Uit diverse onderzoeken blijkt dat schermverslaafde kinderen slaapproblemen hebben. Een goede slaapkwaliteit is essentieel voor de behandeling van mensen met ADHD en glutamaatproblemen. Al één nacht slecht slapen heeft een verergering van de insulineresistentieproblematiek tot gevolg.

Alles wat het slaapproces verstoort, draagt bij tot slaapproblemen. Zorg voor een rustige en niet-belastende sfeer voordat je gaat slapen. Bereid je lichaam voor op de nacht, in plaats van direct om te schakelen van actie naar slaap. Het lichaam heeft een geleidelijke overgang nodig om melatonine aan te maken.

Beweging
Beweging heeft een gunstig effect op de aanmaak van BDNF, een stofje dat samen met anandamide centraal staat in de behandeling van ADHD. BDNF zorgt ervoor dat de ‘dopaminefabriek’ blijft draaien, het vermindert glutamaat via het activeren van GABA en het houdt het geheugen intact. Bewegen heeft een ontspannend effect en het bevordert zowel het inslaap- als het doorslaapproces. Ook vermindert het oxidatieve stress, een van de routes die de ADHD-symptomen verergeren. Vermijd echter intensief sporten en duursport.

Voedingssupplementen
De behandeling van ADHD kent verschillende invalshoeken. Deze zijn afhankelijk van factoren zoals genetische variatie, de epigenetische voorgeschiedenis van de ouders en omgevingsfactoren zoals voeding, trauma’s en stress. Aan de basis wordt ADHD veroorzaakt door een verminderde aansturing van het dopaminerg beloningsysteem en een toename van glutamaat, dat de werking van dopamine en andere stoffen afremt. De meeste comorbide aandoeningen bij ADHD worden veroorzaakt door complicaties van glutamaat. Denk hierbij aan depressie, angst- en slaapstoornissen, astma, insulineresistentie en hyperhistamine.

Wat is de beste strategie bij de behandeling van ADHD en glutamaat-gerelateerde aandoeningen?
Belangrijk is dat eerst de basisproblematiek wordt aangepakt en vervolgens de complicaties en comorbide aandoeningen. Deze aanpak verloopt chronologisch; wat telt is de hiërarchie van de causaliteit. Dat klinkt ingewikkeld, maar dat valt wel mee. Een voorbeeld: het heeft weinig zin om oxidatieve en nitrosatieve stress te verminderen met antioxidanten als de oorzaak ervan niet wordt aangepakt, namelijk glutamaat. Nog een voorbeeld: als je de GABA-gevoeligheid wilt verhogen, zorg er dan tegelijkertijd voor dat overbodige stress – bijvoorbeeld urenlang gamen – wordt geëlimineerd. Wie cannabis blijft gebruiken, zal weinig baat hebben van de behandeling, omdat cannabis een contraproductief effect heeft. En zo zijn er nog tal van andere factoren die de behandeleffecten verminderen, zoals psychofarmaca, werkverslaving, toxische relaties, verslavingen en junkfood.

ADHD-basissuppletie
Een van de aannames in de reguliere zorg – en soms ook in de natuurgeneeskunde – is dat mensen met ADHD een structureel dopaminetekort hebben. Op basis van deze aanname worden vervolgens zogenoemde ‘dopamineprecursors (voorstoffen)’ voorgeschreven, zoals L-dopa (Mucuna pruriens) en dopaminestimulators zoals methylfenidaat. Deze A naar B-logica is de eenvoud zelve, maar verergert het aanvankelijke probleem in verband met dopaminerge overstimulatie.

Vanuit de epigenetica werken we volgens een andere logica. We richten ons op het epigenetisch herstel. Hieronder een kort overzicht van de basissuppletie, de voedingssupplementen die de basisbehandeling ondersteunen:

• Verminderen van glutamaat; met kaempferol of lavendelextract voor wie psychofarmaca neemt zoals antidepressiva.
• Gevoeligheid en efficiëntie verhogen van endorfine, dopamine en insuline; hiermee wordt tevens de gevoeligheid van de dopaminerge aansturing verhoogd. Apigenine is hiervoor geschikt.
• Gevoeligheid en efficiëntie verhogen van GABA, anandamide en BDNF met kaempferol.
• Magnesium, een allround mineraal waaraan de meeste mensen een tekort hebben.

“ADHD heeft zowel een genetische als een epigenetische component, die je grotendeels kan beïnvloeden door omgevingsfactoren die je zelf in de hand hebt. Met dit boek wil ik mensen handvatten geven om de regie weer in eigen hand te nemen.” – Lucas Flamend, De epigenetica van ADHD & glutamaat, Uitgever BrainQ Publishing, ISBN 9789082922110

Epigenetica, ADHD en glutamaat samengevat

De epigenetica laat zien hoe voeding en stress de ADHD-klachten kunnen beïnvloeden via glutamaat. Door de rol van glutamaat te begrijpen, kunnen mensen met ADHD gerichter werken aan slaapkwaliteit en welzijn. Benieuwd naar meer over epigenetica en ADHD? Bekijk het overzicht van vakartikelen van Curova of lees achtergrondinformatie bij de Hersenstichting.