Wanneer kinderen als gevolg van ernstige problematiek niet meer thuis of in een pleeggezin kunnen wonen, is voor veel kinderen een gezinshuis de aangewezen plek om in een stabiele thuissituatie op te kunnen groeien. In Nederland zijn er grofweg drie vormen van residentiële zorg: pleegzorg, gezinshuizen en (gesloten) residentiële voorzieningen. In pleeggezinnen kan opvang worden geboden aan kinderen met relatief lichte problemen en residentiële instellingen kunnen kinderen met ernstige problemen behandelen en tijdelijk opvangen. Kinderen met complexe problematiek kunnen echter vaak niet langdurig in pleeggezinnen worden opgevangen. Daarnaast toont onderzoek aan, dat langdurig verblijf in (gesloten) residentiële voorzieningen niet de stabiele plek is, die nodig is voor duurzaam, gezond en veilig opvoeden en opgroeien. Dat heeft onder andere te maken met de organisatie van deze instellingen, zoals steeds wisselende pedagogisch medewerkers, grote groepen en verloop van personeel. Het ‘gewone’ ontbreekt nog te vaak. Gezinshuizen kunnen die stabiele ‘gewone’ plek bieden, zelfs aan kinderen met ernstige beperkingen. Na het amendement Gezinshuizen in 2013 is een sterke groei zichtbaar van het aantal gezinshuizen in Nederland. Recent onderzoek wees uit dat gezinshuizen in staat zijn nieuwe transities te voorkomen door geborgenheid, deskundigheid en vasthoudendheid.
‘De moeder van Sjannah werd ziek toen Sjannah tien jaar oud was en het gezin onder grote druk kwam te staan. Sjannah kreeg ernstige gedragsproblemen en werd op haar dertiende in een meidengroep geplaatst. Ze maakte vervolgens in één jaar tijd dertien verplaatsingen mee en was onhoudbaar in gedrag. Op haar veertiende kwam ze ten slotte in een gezinshuis wonen. Het klimaat van harmonie en aandacht kon ze eerst niet verdragen, maar ze herstelde zich en had een goede tijd. Jaren later, toen ze zelf op jonge leeftijd moeder was geworden, viel ze terug op het gezinshuis voor ondersteuning voor haar kinderen. Ze startte met een opleiding toen haar kinderen naar school gingen. Sjannah vertelt dat ze dit te danken heeft aan de stabiliteit die in haar leven kwam, toen ze in het gezinshuis eindelijk rust ervoer.’
Gezinshuizen bieden de kracht van het gewone leven met vaste opvoeders. Daarnaast voorkomt het dat kinderen te maken krijgen met overplaatsingen naar andere groepen.
Inhuisplaatsing en gezinshuis
Een kind in de residentiële zorg heeft gemiddeld meer dan twee overplaatsingen meegemaakt. Sommige kinderen hebben zelfs in meer dan vijf of soms wel veertien verschillende groepen gewoond. Inhuisplaatsing in een gezinshuis kan dan stabiliteit bieden, waardoor ruimte ontstaat voor herstel. De thuissituatie die kan worden geboden in gezinshuizen, kan worden gekenmerkt als ‘zo normaal mogelijk’. Kinderen kunnen opgroeien met een volwassene die er iedere dag voor hen is en kunnen meedoen in het ritme van het gewone leven. In de kwaliteitscriteria die in juni 2019 zijn gepresenteerd, wordt de volgende definitie van een gezinshuis gegeven: ‘Een gezinshuis is een kleinschalige vorm van jeugdhulp – georganiseerd vanuit een natuurlijk gezinssysteem – waar gezinshuisouders volgens het 24/7-principe opvoeding, ondersteuning en zorg bieden aan bij hen in huis geplaatste kinderen en jongeren die tijdelijk of langdurig zijn aangewezen op intensieve en professionele hulpverlening als gevolg van beschadigende ervaringen en/of complexe problematiek.’
Een belangrijk onderscheid met pleegzorg is, dat gezinshuisouders professionele opvoeders zijn met een opleidingsachtergrond die aansluit bij het werk dat ze doen. Zij oefenen het gezinshuisouderschap uit als beroep. Zo zijn zij verplicht zich bij te scholen en is het belangrijk dat zij voortdurend reflecteren op het eigen handelen. Ook kan een gezinshuisouder worden aangesproken op de mate waarin professioneel gehandeld wordt, wat een wezenlijk verschil is met pleegouders die in een vrijwillig kader werken en het pleegouderschap vaak naast een baan uitoefenen. Een gezinshuisouder benut het eigen (gezins)leven, sociale netwerk en de privésituatie als hulpverleningsvorm. Dit gaat verder dan een fulltimebaan. Het is een baan waarbij je 24 uur per dag, zeven dagen per week beschikbaar bent. In een gezinshuis wordt zo veel mogelijk het gewone leven geleefd en de jongeren horen erbij. Ze vormen een onderdeel van een gezin, vaak samen met de kinderen van de gezinshuisouders en ook met andere ‘inhuisgeplaatste’ kinderen. Ze volgen het ritme van het gezinsleven, gaan in de buurt naar school, spelen buiten of beoefenen een sport.
‘Lieke belandde op zevenjarige leeftijd in een leefgroep, vanwege gedragsproblemen. Het duurde twee jaar, voordat er een passende plek voor haar werd gevonden in een gezinshuis. Na enkele maanden kalmeert Lieke. Ze geniet van haar eigen kamertje dat naar haar wensen is ingericht, van de speeltuin en het grote erf. Ze mag op paardrijles en volgt zwemles. Het contact met de andere kinderen in het gezinshuis is verbeterd, ze is minder gericht op ‘overleven’ maar benoemt dat ze het fijn vond. Ze bezoekt een school voor speciaal onderwijs in de buurt van het gezinshuis. Iedere avond zingt de gezinshuisouder slaapliedjes voor haar. Hier wordt ze rustig van.’
Het verhaal van Lieke laat zien dat de verbondenheid die ze ervaart in het gezinshuis, zorgt voor rust. Ze ervaart invloed door het maken van keuzes en groei door de uitbreiding van activiteiten en het leren op school. De behoefte aan verbondenheid, competentie en autonomie wordt vervuld, waardoor ze het gezinshuis ervaart als een prettige omgeving. Het leefklimaat dat wordt geboden in een gezinshuis, draagt daaraan bij. Daarnaast maakt bovenstaand voorbeeld duidelijk, dat een kind in een gezinshuis zich ook persoonlijk meer kan ontwikkelen omdat er minder groepsgericht gewerkt wordt en er per individu gekeken kan worden wat bij hen aansluit.
Geke Klapwijk is als senior onderzoeker verbonden aan het Lectoraat Residentiële Jeugdzorg van Hogeschool Leiden en leidt het project ‘Hoop een huis geven’. Dorienke Klapwijk is gezinshuisouder en heeft voor de master jeugdzorg onderzoek uitgevoerd onder gezinshuisouders. Zij heeft daarnaast jarenlange ervaring in de residentiële zorg.
De meerwaarde van een gezinshuis
Een gezinshuis biedt kinderen een stabiele, gewone leefomgeving waarin ze langdurig kunnen opgroeien. Meer artikelen over jeugdzorg lees je bij Curova, en algemene informatie over gezinshuizen vind je bij het NJi.
