Volgens wetenschapper prof. dr. Stephen Porges hebben we een blinde vlek als het om het stresssysteem van het zenuwstelsel gaat. Therapeuten, maar ook wetenschappers, veronderstellen dat het menselijk zenuwstelsel over slechts één verdedigingssysteem beschikt: de vecht- en vluchtmodus, die de sympathicus inzet als we ons bedreigd voelen. Hij ontwikkelde de polyvagaaltheorie als gevolg van een levenslange zoektocht om fundamenteel te begrijpen hoe de menselijke fysiologie invloed uitoefent op gevoel en gedrag. Inmiddels werken veel therapeuten en artsen over de hele wereld met zijn theorie.
Hierin stelt Porges dat gevaar en levensbedreiging meer dan één defensieve respons van het zenuwstelsel kunnen oproepen. Er is namelijk nog een tweede systeem, en dat is verantwoordelijk voor ‘downregulatie’. Een soort ‘bevriezingsmodus’ waar iemand in terechtkomt als vechten of vluchten niet (meer) mogelijk is. Dit wordt aangestuurd door de parasympathicus.
Misverstand
Porges is een van de meest vooraanstaande experts wat de relatie tussen het autonome zenuwstelsel en sociaal gedrag betreft. Volgens hem blijven neurofysiologische responsen op trauma moeilijk te doorgronden zolang we trauma als een stressgerelateerde stoornis blijven opvatten. Want daarmee hebben we geen oog meer voor een aantal belangrijke, specifieke kenmerken van psychotrauma als we kijken naar de oorzaak, het mechanisme en de behandeling. ‘Het is een probleem dat voortkomt uit het misverstand dat het menselijk zenuwstelsel altijd met dezelfde stressreactie op gevaar en levensbedreiging reageert’, zo stelt hij. Met als gevolg dat ernstig trauma moeilijk te behandelen is omdat mogelijke biologische reacties op bedreiging zo buiten beschouwing blijven. Reacties die te maken hebben met hoe ons systeem zich aanpast aan bedreigende situaties. Zonder dat we het beseffen is ons zenuwstelsel continu bezig om risico’s in de omgeving te beoordelen, afwegingen te maken en prioriteiten te stellen voor adaptief gedrag. Zulke processen verlopen buiten ons bewustzijn om.
Lijvige boeken
Porges’ theorie biedt daarom nieuwe inzichten in hoe je mensen met sociale, psychiatrische en gedragsstoornissen als angst, depressie, trauma en autisme kan helpen. In 2019 bracht Uitgeverij Mens! twee lijvige boeken van hem op de markt: De polyvagaaltheorie, de neurofysiologische basis van emotie, gehechtheid, communicatie, zelfregulatie en De polyvagaaltheorie en de transformerende ervaring van veiligheid. Traumabehandeling, sociale betrokkenheid en gehechtheid. In hetzelfde jaar verscheen ook nog een derde boek, De polyvagaaltherapie in therapie, het ritme van regulatie, geschreven door Deb Dana, klinisch maatschappelijk werkster, therapeut en consultant, die gespecialiseerd is in de gevolgen van complex trauma.
Zij beschrijft heel overzichtelijk dat de theorie is gebaseerd op drie organiserende principes: Hiërarchie: het autonome zenuwstelsel reageert via drie systemen op sensaties in het lichaam en prikkels uit de omgeving. Die werken in een specifieke volgorde en reageren op voorspelbare manieren op moeilijke situaties. Neuroceptie: een term die Porges heeft bedacht om te omschrijven hoe ons autonome zenuwstelsel reageert op innerlijke, externe en relationele signalen van veiligheid, gevaar en levensbedreiging. In tegenstelling tot perceptie, gaat neuroceptie om reflexen die ontstaan buiten het bewustzijn om. Coregulatie: gaat over de biologische noodzaak om in leven te kunnen blijven. Door onze autonome gesteldheden op elkaar af te stemmen, voelen we ons veilig genoeg om ons met anderen te durven verbinden en vertrouwensrelaties op te bouwen.
Fenomeen
Dat laatste illustreert de belangrijke rol die het onderwerp ‘veiligheid’ speelt in de polyvagaaltheorie. Of we ons al dan niet veilig voelen is van zeer grote invloed op onze neurobiologie. Een fenomeen dat tot verbazing van Porges over het algemeen veel te weinig aandacht krijgt. Als mogelijke verklaring oppert hij dat dat misschien komt doordat we een verkeerd beeld van veiligheid hebben, wellicht omdat de woorden waarmee we veiligheid beschrijven, niet overeenkomen met de manier waarop we die lichamelijk ervaren. Meestal hechten we meer waarde aan gedachten dan aan gevoelens. Een gevoel van veiligheid is naar zijn idee niet alleen een voorwaarde om je volledig sociaal te kunnen gedragen, maar ook om toegang te krijgen tot de hogere hersenstructuren die creativiteit en productiviteit mogelijk maken. Daar komt bij dat neurale banen die te maken hebben met sociale ondersteuning en sociaal gedrag, dezelfde zijn die gezondheid, groei en herstel bevorderen.
Dreiging
Blootstelling aan risico’s en dreiging (onveiligheid) veroorzaakt een fysiologische gesteldheid waardoor je klaarstaat om jezelf te verdedigen. Een toestand die je niet ‘even’ terugdraait door simpelweg de dreiging weg te nemen. Porges: ‘Als we inzien dat de ervaringen binnen onze maatschappelijke instellingen, zoals scholen, ziekenhuizen en kerken, worden gekenmerkt door voortdurende evaluaties die een gevoel van gevaar en dreiging triggeren, kunnen we erkennen dat deze instellingen mogelijk net zo schadelijk voor onze gezondheid zijn als politieke onrust, een financiële crisis of een oorlog.’ Een gevoel van veiligheid is daarom cruciaal voor genezingsprocessen. Ontbreekt dat gevoel, dan is iemand meer bevattelijk voor psychische aandoeningen en lichamelijke ziekten.
Oeroud
Tijdens zijn onderzoek was het kennis over de menselijke evolutie die Porges hielp te begrijpen hoe dit werkt, hoe ons zenuwstelsel zich aanpast aan dreiging en gevaar en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Zo ontdekte hij dat verschillende neurale netwerken betrokken waren bij verschillende adaptieve gedragingen. De bevriezingsmodus, ofwel de immobilisatie zoals Porges die noemt, staat haaks op het bekende vecht- en vluchtverdedigingsgedrag. Het is een modus die te maken heeft met het reptielenbrein, een oeroud verdedigingssysteem van evolutionair oudere gewervelden dat bij ons mensen nog steeds is ingebed in ons zenuwstelsel. Als een mens in een dergelijke toestand komt als reactie op een levensbedreigende gebeurtenis, kan het heel moeilijk zijn om daaruit te komen en weer normaal te gaan functioneren. Het probleem is dat een geïmmobiliseerd systeem dat continu staat ingeschakeld voor verdediging, geen efficiënte zenuwbaan heeft om weer uit te schakelen. Veel mensen zijn volgens hem in therapie omdat het hun niet lukt zich aan die gesteldheid te ontworstelen.
Hechten
Een impasse die serieuze consequenties heeft voor sociale betrokkenheid, een menselijk vermogen dat in alle opzichten met deze aanpassingsmodus verband houdt. Mensen zijn zoogdieren en hebben voor hun overleving interacties met andere zoogdieren nodig. Om te overleven moeten we wederzijds contact hebben en vriendschappen aangaan, sociaal betrokken zijn. Een capaciteit die nodig is om je veilig te kunnen voelen. Echter, ernstig trauma tast die vaardigheid aan en daardoor ook het vermogen om te hechten. Zo ontstaat een zeer negatieve neerwaartse spiraal, want een gevoel van verbondenheid is nou eenmaal biologische noodzaak. Sociale interacties hebben invloed op de functie van de parasympathicus die zorgt dat iemand na een heftige gebeurtenis of stevige inspanning weer tot bedaren kan komen. Die mogelijkheid is dus uitgeschakeld bij ernstig trauma. Wie in een relatie psychisch beschadigd is geraakt, zal zichzelf beschermen om te voorkomen dat de beschadiging verergert en zal daarom niemand meer vertrouwen.
Respons
De grote vraag voor Porges was waarom en hoe het autonome zenuwstelsel bij een ernstige dreiging overschakelt naar een oeroud overlevingsmechanisme als de bevriezingsrespons.
“Om te overleven moeten we wederzijds contact hebben en vriendschappen aangaan, sociaal betrokken zijn. Een capaciteit die nodig is om je veilig te kunnen voelen.”
Wat de polyvagaaltheorie betekent voor de praktijk
Door de polyvagaaltheorie te begrijpen, kunnen therapeuten beter herkennen wanneer een cliënt in een bevriezingsmodus zit. Meer artikelen lees je bij Curova, en wetenschappelijke achtergrond over de polyvagaaltheorie vind je bij NCBI.
