Ashwagandha

Ashwagandha (Withania somnifera), ook wel Indiase ginseng genoemd, is een van de bekendste kruiden uit de ayurveda. Daar wordt het beschouwd als een “rasayana”-kruid: een plant die volgens de traditionele leer de levensduur verlengt en het lichaam in balans brengt. De naam Ashwagandha betekent letterlijk “geur van paard” en verwijst zowel naar de kenmerkende geur van de wortel als naar het aloude geloof dat het kruid kracht en vitaliteit schenkt zoals die van een paard. De botanische soortnaam somnifera, “slaapverwekkend” in het Latijn, verraadt meteen een van de belangrijkste toepassingen. De plant groeit van oorsprong in Afrika, het Middellandse Zeegebied en Zuid-Azië en wordt al eeuwenlang gebruikt; inmiddels is ook de werking van de plant, de extracten en de geïsoleerde bestanddelen in modern wetenschappelijk onderzoek uitgebreid in kaart gebracht.

Een adaptogeen kruid

Ashwagandha wordt vooral ingezet als adaptogeen: een stof die de homeostase bevordert en het lichaam helpt fysiologische processen te stabiliseren, waardoor de mentale en fysieke weerbaarheid in stressvolle omstandigheden toeneemt. Het kruid voldoet aan de vier klassieke criteria voor een adaptogeen: het beperkt stressschade, is ook in hoge doseringen veilig, veroorzaakt geen verslaving of ontwenning en grijpt niet sterker in op normale lichaamsfuncties dan noodzakelijk. In de praktijk wordt Ashwagandha daarom vooral gebruikt om de weerstand tegen stress te vergroten en de slaap te ondersteunen, en therapeutisch ook ingezet bij vermoeidheid, slapeloosheid, geheugenklachten, angst en pijn, artrose, reumatoïde artritis en diabetes. Daarnaast wordt het genoemd als ondersteuning van cognitieve functies en het immuunsysteem, en als middel met een lustverhogend (afrodisiacum) effect.

Werkzame stoffen en werking in de hersenen

De actieve bestanddelen – onder meer alkaloïden zoals ashwagandhine, steroïde lactonen zoals withanoliden en withaferinen, en saponinen zoals sitoindosiden – komen voor in wortel, blad en bes, maar vooral de wortel is er rijk aan en wordt daarom het meest gebruikt. De sterke antioxidatieve werking van deze stoffen, onder meer aantoonbaar tegen vetzuurperoxidatie en superoxideradicalen, vormt de basis van veel gezondheidseffecten. In de hersenen werkt Ashwagandha onder andere GABA-mimetisch: het versterkt de remmende GABA-signalering en heeft zo een kalmerend effect op het centraal zenuwstelsel. Bepaalde withanoliden remmen bovendien het afbraakenzym acetylcholinesterase en stimuleren juist de aanmaak van acetylcholine, een neurotransmitter die belangrijk is voor aandacht, geheugen en spieraansturing. Ook de serotonine- en dopaminehuishouding worden gunstig beïnvloed: Ashwagandha beschermt dopaminerge neuronen en remt het verlies van het enzym tyrosinehydroxylase, dat nodig is voor dopamineaanmaak. Voor de hersengezondheid op langere termijn is relevant dat withanolide A de vorming van schadelijke amyloïde-β-fragmenten afremt en de afbraak ervan juist stimuleert, en dat withanoliden de synaptische dichtheid verbeteren – processen die een rol spelen bij onder meer de ziekte van Alzheimer.

Immuunsysteem en hormoonhuishouding

Ashwagandha moduleert ook de immuunrespons: het remt ontstekingsbevorderende signaalroutes zoals NF-κB en PPARγ, stimuleert tegelijk de proliferatie van immuuncellen en verhoogt de macrofaagactiviteit, wat de afweer tegen ziekteverwekkers ten goede komt. Via de hypothalamus-hypofyse-gonadenas beïnvloedt het kruid daarnaast de hormoonhuishouding: het reguleert de aanmaak van LH en FSH en ondersteunt zo de testosteronbalans, mede dankzij hormoonvoorloperstoffen die het zelf bevat.

Vorm en dosering

Voor suppletie wordt meestal een gestandaardiseerd wortelextract gebruikt, omdat dit een constante hoeveelheid werkzame stoffen garandeert en therapeutisch stabieler is dan los poeder. Gangbare doseringen liggen tussen 250 en 1000 mg per dag; in ayurvedische kruidenformules met meerdere adaptogenen kan een lagere dosis volstaan doordat de kruiden elkaars werking versterken.

Toepassingen: stress, angst en slaap

Het meest onderzocht is de rol van Ashwagandha bij stress: het verlaagt de cortisolspiegel en remt overactieve zenuwimpulsen, waardoor lichamelijke stressklachten zoals verhoogde bloeddruk, maag-darmklachten en gewichtstoename kunnen verminderen. Ook bij angst is het effect goed onderbouwd: zowel in-vitro-, dier- als humaan onderzoek laat een anxiolytisch effect zien, wat wordt bevestigd in een overkoepelend literatuuroverzicht. Voor de slaap toonde een dubbelblinde, placebogecontroleerde studie onder ouderen aan dat 600 mg Ashwagandha per dag de slaapkwaliteit, mentale toestand en kwaliteit van leven verbeterde.

Overige toepassingen

In dieronderzoek verminderde Ashwagandha wanhopig gedrag onder chronische stress, vergelijkbaar met een antidepressivum, en bij het ontwennen van verslavingen hielp het via modulatie van GABA en dopamine mogelijk om terugval te voorkomen. Bij mensen met subklinische hypothyreoïdie normaliseerde een extract van 600 mg per dag gedurende acht weken de TSH-, T3- en T4-waarden. Bij diabetes bleek withaferine A de insulinesignalering en het glucosemetabolisme via PPARγ te stimuleren, en remden withanoliden in vitro de enzymen α-glucosidase en α-amylase, wat de glucoseopname in de darm kan vertragen. Ook als pijnstiller is het kruid onderzocht: bij muizen en ratten verlaagde het serotoninewaarden en verminderde het neuropathische en postoperatieve pijn, en bij mensen met kniepijn zorgde een dosis van 250 mg tweemaal daags voor een significante verbetering van pijn, stijfheid en zwelling. Andere onderzochte toepassingsgebieden zijn onder meer PTSS, cognitieve achteruitgang bij veroudering, de ziekte van Parkinson, schizofrenie, bipolaire stoornis, vruchtbaarheid, cardiovasculaire gezondheid en diverse infecties.

Veiligheid, bijwerkingen en interacties

Ashwagandha wordt over het algemeen als veilig beschouwd, ook in hoge doseringen: in dierstudies werd tot 2000 mg per kg lichaamsgewicht geen toxiciteit vastgesteld. Bijwerkingen komen zelden voor. Wel is voorzichtigheid geboden bij auto-immuunziekten, omdat de immuunstimulerende werking deze theoretisch zou kunnen verergeren, en bij gelijktijdig gebruik van schildkliermedicatie vanwege het effect op de schildklier. Ashwagandha kan de werking van antidepressiva versterken en heeft, door het kalmerende effect op GABA-receptoren, mogelijk een versterkend effect in combinatie met kalmerende middelen zoals benzodiazepinen of anesthesie. Overleg daarom altijd met een professional voordat Ashwagandha met medicatie wordt gecombineerd.