Een lieve juf
De innerlijke criticus houdt bij veel mensen met depressieve klachten of burn-outverschijnselen een hoge lat vast: “flink zijn”, “gewoon doorgaan”, “niet zeuren”. In deze column van psycholoog Annemarie Vaarkamp wordt via een visualisatie-oefening met een zwemles inzichtelijk gemaakt hoe deze innerlijke criticus werkt, en hoe je er een zachtere, meelevende stem tegenover kunt zetten.
‘Stel je voor, je bent een jaar of 6 en je hebt zwemles. Niet iets waar je je op verheugt, maar, het moet nou eenmaal. Je staat met je tenen net over de rand van het zwembad. Je kijkt naar beneden: blauwe golfjes en tegels op de bodem, ver weg in de diepte. Je vreest dat het water net zo koud zal zijn als de vorige keer. De zwemjuf geeft de opdracht: spring er maar in!’
Ik begeleid een visualisatie in mijn werkkamer. De vrouw die bij me komt, heeft depressieve klachten, voelt zich vaak angstig en is moe. Heel moe. Ze is, als we wat langer doorpraten en samen doorvoelen, moe van het strijden tegen de hoge lat die ze ervaart. Die hoge lat kent ze al zolang ze leeft. ‘Schouders eronder, flink zijn!’, was nou eenmaal de mantra waar ze mee opgroeide, zoals velen van haar generatie. Als je dat vaak genoeg hoort, ga je dat ook van binnen horen. Niet lullen, maar poetsen! Inmiddels lag die lat dus ook innerlijk hoog: ik moet het toch gewoon kunnen! Waarbij je ‘het’ zou kunnen vervangen door iets als ‘moeiteloos door het leven gaan’.
Ik vervolg de oefening. ‘Je denkt: ik durf helemaal niet te springen, ik ben bang dat ik niet kan staan en dat ik verdrink… Stel je nu voor dat de badjuf naast je komt staan. Ze is een beetje nors en zegt dat ze ziet dat je bang bent, maar dat dat onzin is. Dat je gewoon moet springen zonder treuzelen.’ Ik zie hoe de vrouw deze handelswijze herkent en hoe ze zich voorstelt dat ze zich wapent, zodat het kleine meisje haar angst niet meer toont. ‘Hoe voelt het meisje zich aan het einde van de les?’ ‘Moe en een beetje bedrukt’.
Ik vraag haar in gedachten terug te gaan naar het moment dat het meisje de opdracht krijgt om te springen. ‘Stel je nu eens voor dat er een andere badjuf lesgeeft. Deze juf zegt: ach, ik zie dat je het reuze spannend vindt. Dat snap ik best. Vond ik vroeger ook! Maar ik weet zeker dat je het kunt, ik geloof in je. Ik zal heel goed op je letten, geeft niks als je het spannend vindt. Probeer het maar.’ Opnieuw vraag ik hoe het meisje zich na deze les zal voelen, met deze juf. ‘Opgelucht en trots’.
Zie daar het verschil tussen een strenge badjuf en een meelevende badjuf. ‘Die badjuffen hebben wij mensen ook in ons hoofd’, leg ik uit, hoewel veel woorden niet meer nodig zijn. ‘Soms krijgt de strenge badjuf wel erg veel ruimte en verdwijnt de lieve badjuf. De uitdaging is om op zoek te gaan naar de liefdevolle aanmoediger in onszelf, die zorgzaam is voor het innerlijke kind.’ Ik zie hoop in de ogen van de moegestreden vrouw, haar gezicht staat meer ontspannen. Ze heeft een lang weggestopte, innerlijke bron hervonden.
Annemarie Vaarkamp (44) werkt als psycholoog in haar praktijk De Binnenkamer, onder de rook van Eindhoven. Ze is getrouwd en heeft twee kinderen. Naast psycholoog is ze trouwambtenaar voor twee gemeentes in Noord-Brabant. www.de-binnenkamer.nl
Hoe de innerlijke criticus ontstaat
De innerlijke criticus ontwikkelt zich vaak al vroeg in het leven, gevoed door boodschappen als “schouders eronder” of “niet lullen, maar poetsen”. Wanneer deze boodschappen vaak genoeg herhaald worden, gaan mensen ze ook van binnenuit tegen zichzelf zeggen. Dat kan op de lange termijn leiden tot een voortdurend gevoel tekort te schieten, ook wanneer er objectief gezien niets mis is met iemands functioneren.
In de column wordt dit treffend gevisualiseerd met het beeld van een strenge zwemjuf die een angstig kind zonder geduld de opdracht geeft te springen. Deze innerlijke criticus jaagt aan, maar laat weinig ruimte voor angst, twijfel of een ander tempo.
De liefdevolle aanmoediger als tegenwicht
Tegenover de innerlijke criticus staat wat in deze column de “lieve juf” wordt genoemd: een innerlijke stem die erkent dat iets spannend is, maar toch vertrouwen uitspreekt. Deze meelevende stem jaagt niet aan, maar biedt veiligheid, waardoor het innerlijke kind de ruimte krijgt om in eigen tempo te groeien. Het trainen van deze liefdevolle aanmoediger, bijvoorbeeld via visualisatie-oefeningen zoals in deze column, kan bijdragen aan het verminderen van depressieve klachten en vermoeidheid die voortkomen uit voortdurende zelfkritiek.
Veelgestelde vragen
Wat is de innerlijke criticus?
De innerlijke criticus is de interne stem die voortdurend hoge eisen stelt en weinig ruimte laat voor twijfel, angst of een langzamer tempo, vaak ontstaan uit boodschappen uit de jeugd.
Hoe helpt de zwemles-visualisatie bij het herkennen van de innerlijke criticus?
Door twee scenario’s te verbeelden, met een strenge en een meelevende badjuf, wordt voelbaar hoe verschillend het innerlijke kind zich voelt afhankelijk van de toon van de innerlijke stem.
Kan het temperen van de innerlijke criticus helpen bij depressieve klachten?
Ja, het ontwikkelen van een meer liefdevolle innerlijke stem kan bijdragen aan minder zelfkritiek en meer ruimte voor rust, wat depressieve klachten en vermoeidheid kan verminderen.
Wie is Annemarie Vaarkamp?
Annemarie Vaarkamp is psycholoog bij praktijk De Binnenkamer nabij Eindhoven en daarnaast trouwambtenaar voor twee gemeentes in Noord-Brabant.
Lees meer persoonlijke en therapeutische verhalen over zelfcompassie in het TCC Magazine 2022.
