Hebben narcisten ook vriendschappen?

Door Jan van der Ploeg

Wie wil met deze jongeren bevriend zijn? Ligt het niet voor de hand dat deze jongeren zonder vrienden zijn en blijven, en dat meer naarmate de genoemde kenmerken van narcisme sterker aanwezig zijn?

Dat blijkt niet het geval. Narcisten weten zelfs heel gemakkelijk vriendschappen te sluiten. Het probleem is dat deze vriendschappen meestal van kortere duur zijn.

Vriendschappen van narcistische jongeren verlopen op een kenmerkende wijze. Aanvankelijk gedragen narcistische jongeren zich positief en aardig. Ze zijn vaak grappig, charmant, populair en kleurrijk. Ze trekken de aandacht en stelen graag de show. Op het eerste gezicht zijn het jeugdigen die je graag als vriend zou willen hebben.

Maar dat beeld verandert na verloop van, doorgaans korte, tijd. Narcistische jongeren gaan zich arrogant en soms vijandig gedragen. In de vriendschap investeren ze geen tijd meer en om de ander bekommeren ze zich niet echt meer. De ander is er alleen om eigen doelen te halen en eigen belangen te behartigen. Hij/zij voelt zich tot niets meer verplicht. Wel wil de narcist van de ander telkens opnieuw een bevestiging krijgen van hoe goed hij/zij is. In de onderlinge omgang blijkt de narcistische jeugdige overgevoelig voor kritiek.

Uit onderzoek komt steeds weer hetzelfde beeld naar voren: de narcist doet eerst zijn best om aardig en geliefd te worden gevonden om zich daarna egocentrisch te gaan gedragen en de vriend te exploiteren ter meerdere glorie van zichzelf. Dat leidt tot conflicten en ruzies en daarmee komt het vaak tot een einde van de vriendschap.

Vrienden onder elkaar

Wie zijn de vrienden van de narcist? Zoals al eerder is vermeld, vertonen vrienden veel onderlinge gelijkenissen, die betrekking hebben op uiteenlopende kenmerken. Ook in de vriendschappen van narcistische jongeren blijkt dat het geval. Zo is uit onderzoek gebleken (Maasz et al., 2016) dat narcistische vrienden vergelijkbare persoonlijkheidskenmerken hebben. Wanneer de vijf dimensies van de Big Five als maatstaf worden genomen, blijkt dat beide vrienden hoog scoren op:

• extraversie (spontaan, sociabel, praat veel)
• aangenaam (vriendelijk, sympathiek, coöperatief)
• consciëntieus (zorgvuldig, ordelijk, gemotiveerd)
• open (origineel, liberaal, creatief)

Hoe sterker de narcistische eigenschappen, hoe groter de overeenkomst in persoonlijkheidskenmerken. Dat geldt vooral voor jongens. Zolang ze vrienden zijn, kunnen ze veel van elkaar verdragen. Maar vroeg of laat valt de narcist door de mand. Meestal vroeg.

Het blijkt dat narcisten zichzelf niet als zodanig zien. Zij vinden van zichzelf dat ze intelligent, aantrekkelijk en sociaal zijn. Ze zien zich als personen met gevoel voor humor.

De vrienden van de narcist ervaren hun vriend in eerste instantie als een aantrekkelijke persoon. Dat beeld kantelt echter na verloop van tijd. De vrienden zien steeds meer onaangename kenmerken zoals onbetrouwbaarheid, arrogantie en vijandigheid. Dat leidt tot meer afstand en die discrepantie wordt groter en groter. Na verloop van tijd vervaagt het aanvankelijke positieve beeld, zelfs bij de beste vrienden. Waar de narcisten zichzelf nog zien als kleurrijk, charmant en geëngageerd, zien de vrienden hen als egoïstisch.

Het verloop van de vriendschappen nader bezien

Narcistische jongeren zijn in de groep aanvankelijk vaak populair. Uit follow-up onderzoek blijkt dat niet van lange duur. Dat is al zichtbaar na zeven weken (Park & Colvin, 2014) of drie maanden (Czarna et al., 2016). Dat is opvallend omdat onderlinge verhoudingen in groepen zich niet zo snel wijzigingen. Uit sociometrisch onderzoek is bekend dat de posities van de leden van de groep na verloop van tijd weinig tot niet wijzigen. Zo blijven de rustige, assertieve en sociaal vaardige jongeren hun populaire positie houden. Dat geldt dus niet voor de narcistische jongeren.

Tot zover de algemene lijn: de narcist valt na verloop van tijd door de mand vanwege zijn egoïstische, zelfingenomen gedrag en overgevoeligheid voor kritiek. En daarmee komt een einde aan de vriendschap.

Toch zijn niet alle vriendschappen van narcistische jeugdigen van korte duur. Het verloop wordt namelijk sterk bepaald door de mate van narcisme. Hoe sterker de kenmerken van narcisme aanwezig zijn, hoe groter de kans dat de vriendschappen geen standhouden en andersom. Er zijn wat dat betreft 5 niveaus te onderscheiden waarbij de hogere niveaus de meeste kans hebben op kortdurende vriendschappen.

Langstdurende vriendschappen

Vriendschappen duren langer als bij de narcistische jeugdige sprake is van een normale en gezonde vorm van narcisme, die betrekking heeft op kenmerken als behoefte aan waardering, een flinke dosis zelfvertrouwen en de verwachting dat alles van een leien dakje zal gaan.

Langer durende vriendschappen

In deze vriendschappen is de narcist goed aangepast. Deze narcistische jongere gedraagt zich als een geboren leider, is extravert, aardig en loopt over van zelfvertrouwen.

Korter durende vriendschappen

In deze vriendschappen zijn de narcisten aardig zolang je ze maar volgt. Ze doen zich gewichtig voor, kunnen niet tegen hun verlies en worden snel boos of teleurgesteld. Verder staan ze graag in het middelpunt van de belangstelling.

Korte vriendschappen

Dit zijn de vriendschappen met narcisten met grootheidsdenkbeelden. Zij voelen zich superieur aan anderen, gedragen zich dienovereenkomstig en denken dat zij het leven altijd naar hun hand kunnen zetten.

Ultrakorte vriendschappen

In deze vriendschappen gedragen de narcisten zich kwaadaardig. Zij exploiteren anderen en spannen die voor hun karretje. Ze zijn superachterdochtig en vatbaar voor complottheorieën. Verder zijn ze wraakzuchtig en domineren ze graag.

Dit is een fragment uit het nieuwe boek Waarom Vriendschappen zo belangrijk zijn van Jan van der Ploeg. Dit boek gaat in op de vraag waarom vriendschappen voor kinderen en jongeren zo belangrijk zijn. In het boek staat de auteur stil bij factoren die een rol spelen bij het opbouwen van vriendschappen, zoals autisme, ADHD, afkomst, armoede en bijvoorbeeld een leerbeperking. Ook wordt er stilgestaan bij de rol van het internet in hedendaagse vriendschappen. ISBN 9789085602415, Uitgeverij SWP