Claudia Crobatia (1984) werd door haar onconventionele jeugd op jonge leeftijd al geconfronteerd met de dood. Ze had een oudere vader met gezondheidsproblemen en kwam hierdoor al vroeg in aanraking met thema’s als vergankelijkheid en verlies. Na het overlijden van haar ouders besefte Claudia hoeveel taboe er nog heerst op het onderwerp van de dood.
Ze ontdekte dat veel mensen niet weten hoe ze ermee om moeten gaan, of er zelfs liever helemaal niet over spreken of denken. Dit staat in schril contrast met de moderne tijd waarin we leven. Hoe kan de dood zo worden weggestopt in een ruimdenkende maatschappij?
Na een carrière als fotograaf en videoregisseur richtte ze in 2016 een Engelstalig platform op om haar interesse te verdiepen. Dit platform groeide uit tot een succesvol internationaal platform waarvoor ze als death awareness coach haar eerste onlinevideocursus ontwikkelde en begeleiding bood bij het aangaan van de confrontatie met de eigen sterfelijkheid.
In 2021 richt ze Als de dood op, omdat het haar mooi lijkt ook in haar moedertaal over de dood te kunnen filosoferen en mensen in Nederland te inspireren om over het onvermijdelijke levenseinde na te denken. Vorig jaar verscheen haar gelijknamige boek Als de dood.
Wat zette je ertoe om het boek Als de dood te schrijven?
‘Mijn boek Als de dood is gebaseerd op het death awareness platform A Course in Dying dat ik in 2016 heb opgericht. Dit is inmiddels uitgegroeid tot een internationaal platform waarop ik bezoekers inspiratie en ondersteuning bied om hun relatie met de dood te onderzoeken. In 2021 richtte ik het platform Als de dood op dat de Nederlandse versie hiervan werd, inclusief de onlinevideocursus Doodgaan voor beginners. Het gelijknamige boek is hierop geïnspireerd. Ik ben altijd al gefascineerd geweest door de dood. Ik herinner me dat ik me van jongs af aan afvroeg wat het betekent om te leven en uiteindelijk te moeten sterven. Voor mij is de dood verbonden met het mysterie van het leven zelf, van wat het betekent om mens te zijn. Door mijn werk hoop ik anderen te inspireren zichzelf deze vragen te stellen.’
Welke rol speelt de dood in de levens van de verschillende generaties die nu leven?
‘Dit hangt heel erg af van de context, zoals cultuur en leeftijd, maar over het algemeen speelt de dood een minder prominente rol in ons hedendaagse leven in vergelijking met vroeger. Denk bijvoorbeeld aan de middeleeuwen, met alle ziektes, plagen, armoede, honger, oorlog, slechte voorzieningen, weinig medische kennis, waardoor de dood overal om de mens heen aanwezig was.
Tegenwoordig hebben we de luxe om hier veel minder mee geconfronteerd te worden. Doordat de dood meer op de achtergrond is geraakt in ons dagelijks bestaan, zijn we naar mijn mening een beetje verwend geraakt, zo erg zelfs dat we ons vrijwel onsterfelijk wanen. De dood lijkt altijd iets voor in de verre toekomst, voor ooit, later, maar nu nog niet.
Door het eindeloos vooruit te blijven schuiven en er nu maar niet aan te denken wordt het makkelijk om het onderwerp in zijn geheel te negeren. De Amerikaanse antropoloog Ernest Becker, een grote inspiratie in mijn werk, noemt deze moderne houding tegenover het levenseinde de ontkenning van de dood.’
Hoe zijn we in de huidige doodsontkennende samenleving terechtgekomen?
‘Het is niet zo zeer onze eigen schuld maar meer een samenloop van omstandigheden. Met de vooruitgang van de medische wetenschap is onze levensverwachting vrijwel verdubbeld ten opzichte van anderhalve eeuw geleden: rond 1900 was het al heel wat als je gezond en wel de 50 haalde, nu ligt de levensverwachting ruim boven de 80. Kindersterfte en dodelijke complicaties voor de moeder bij de geboorte worden tegenwoordig dankzij screeningtechnologieën zo tot een minimum gebracht dat een geboorte eerder een feestje lijkt in plaats van een kwestie van leven of dood. En als je vandaag de dag dan toch uiteindelijk sterft, wordt de zorg tijdens de laatste levensfase en al het werk rondom de uitvaart uit handen genomen door zorgpersoneel en uitvaartbegeleiders. Alles is goed geregeld in onze moderne wereld. Wat ook echt niet erg is, behalve dat we er zelf op deze manier minder direct bij betrokken zijn wanneer iemand in onze omgeving komt te overlijden. De dood wordt netjes en steriel weggewerkt en lijkt zo alsof het amper een werkelijkheid is.’
Welke rol speelt religie bij de dood?
‘Religie speelt een grote rol bij onze omgangsvormen en geloofsovertuigingen met betrekking tot de dood. Hierdoor is religie ook van grote invloed op de recente verschuiving van onze omgang met de dood naar een doodsontkennende houding. Doordat we in het westen steeds meer seculier zijn verliezen we onze rituelen rondom sterven en rouw.
Ook zijn ideeën over een hiernamaals en een mogelijk voortbestaan van het bewustzijn na de dood minder voor de hand liggend voor een seculiere samenleving. Hierdoor zie je dat zeker de jongere generatie op zoek is naar nieuwe rituelen en nieuwe manieren van een uitvaart vormgeven, bijvoorbeeld meer gericht op duurzaamheid zoals bij een natuurbegraafplaats.’
Wat is het verschil tussen de dood als algemeen begrip en de eigen dood?
‘Vaak hebben mensen het idee dat ze wel het een en ander weten over de dood. Bijvoorbeeld door het verlies van een dierbare, of door bepaalde geloofsovertuigingen die van de ouders zijn overgenomen tijdens de opvoeding. Toch is er een groot verschil tussen het verlies van een ander en het afscheid nemen van jezelf, van je eigen lichaam en je eigen leven.
In mijn werk probeer ik anderen dan ook vooral te inspireren om eens stil te staan bij wat de dood voor henzelf betekent. De eigen dood. Het is als een modern memento mori: gedenk te sterven. Wat doet het met je wanneer je beseft dat ook jouw leven eindigen zal? En misschien nog belangrijker: hoe zie je dit voor je, en zijn er zaken die je nu al kunt voorbereiden?
Ook verandert het werkelijke besef van de sterfelijkheid vaak het gehele perspectief op het leven, op het hier en nu.
Reflecteren op het levenseinde is naar mijn mening dan ook, hoe krom het misschien ook klinkt, het mooiste cadeau dat je jezelf kunt geven.’
Welke rol speelt de medische wereld bij het taboe van de dood?
‘Zoals ik net beschreef, speelt de medische wereld een grote rol bij de verschuiving naar onze doodsontkennende houding. Maar er ligt hier ook een aanzienlijk aandeel in het daadwerkelijk in stand houden van het taboe op de dood. Medisch personeel wordt opgeleid om mensen te genezen. Artsen willen behandelen, opereren, er alles aan doen om iemand in leven te houden.
Wanneer iemand uitbehandeld is, blijkt het voor medisch personeel vaak moeilijk om dit duidelijk te communiceren. Er worden soms nog behandelingen aangeboden die geen baat meer zullen hebben, in plaats van dat duidelijk wordt aangegeven dat pallliatief behandelen een betere beslissing zal zijn aangezien de kwaliteit van leven hierbij vaak hoger is. Artsen vinden het zelf soms moeilijk om slecht nieuws te moeten geven, of vinden dat het stukje levenseinde niet bij hun werk hoort. Er wordt gelukkig hard gewerkt aan betere informatievoorzieningen voor uitbehandelde patiënten, en hopelijk wordt medisch personeel ook steeds beter begeleid bij het voeren van slechtnieuwsgesprekken.’
Wat kun je doen voor iemand die stervende is?
‘Het belangrijkste is denk ik heel simpel: aanwezig zijn. Maar hoe simpel dit ook klinkt, het is vaak enorm moeilijk. De eigen emoties zoals verdriet, pijn en boosheid, kunnen soms in de weg zitten. Ook kan de fysieke confrontatie met een stervend persoon tijdens de laatste dagen heftig zijn, soms zelfs traumatisch. Toch is bewust aanwezig zijn bij iemand die stervende is, het allermooiste wat je voor diegene kunt doen. Er zijn en bewust aanschouwen wat er gebeurt, zonder oordeel, in alle openheid. Het is een kunst die de een makkelijker afgaat dan de ander. Daarnaast kun je vragen wat je nog voor diegene kunt doen. Of diegene nog wensen heeft, onafgemaakte zaken waar hulp bij vereist is, of dat diegene nog bepaalde kennis wil delen zoals het vastleggen van iemands levensloop voor de nabestaanden. Ook kun je mogelijk helpen bij het regelen van de uitvaart. Het lijkt soms moeilijk om dit gesprek te beginnen, maar vaak is de stervende persoon hier zelf allang al mee bezig en is het alleen maar fijn om hier met iemand over te kunnen praten.’
Hoe kunnen we als individu en als samenleving het taboe van de dood doorbreken?
‘Door er meer voor elkaar te zijn en zelf niet bang te zijn om over het levenseinde na te denken. Praat er juist over met elkaar, ongeacht hoe oud je bent en of je weet hoe lang je nog te leven hebt. Gesprekken over de dood kunnen enorm mooi en inspirerend zijn en brengen je vaak nader tot elkaar.’
Zijn er andere mensen in Nederland of in het buitenland waar we kennis van moeten zouden hebben als het over de dood en de acceptatie van de dood gaat?
‘In Nederland kan ik het werk van twee bijzondere collega-auteurs aanraden, die elk een uniek perspectief op het levenseinde hebben. Als eerste Susanne Duijvesteijn, taboedoorbrekend uitvaartondernemer die in haar boek Uitvaart in eigen hand ons allemaal zeggenschap wilt geven over hoe we ons levenseinde mogen vormgeven. Als tweede Warner Prevoo, die als longarts zelf geconfronteerd werd met longkanker en plotseling aan de andere kant van het werk dat hij al jarenlang deed, stond: van arts naar patiënt. Hij omschrijft dit prachtig in zijn boek Echte dokters huilen ook. In het buitenland gebeurt er enorm veel wat betreft een meer bewuste houding tegenover de dood. Goede voorbeelden hiervan zijn het werk van Ernest Becker, die ik al eerder noemde, maar ook Caitlin Doughty, de oprichter van de death-positive beweging, en Paul Koudounaris, die de hele wereld rondreist om de doodsrituelen die vandaag de dag nog worden uitgevoerd bij verschillende culturen, in beeld te brengen en zo laat zien hoe het ook anders kan.’
Susanne Duijvestein – De Humusator
Susanne Duijvestein (1986) gooide na elf jaar corporate wereld het roer om naar het zelfstandig begrafenisondernemerschap. Zelf zegt ze dat ze sindsdien volop in het leven staat. Ze begeleidt families bij het vormgeven van de uitvaart als iemand is overleden en moedigt de van oorsprong conservatieve uitvaartbranche aan tot transitie.
Susanne startte samen met Rosalie Bak De Humusator. Dit initiatief onderzoekt humusatie in de breedste zin van het woord. Het doel is humusatie op de kaart krijgen, meer onderzoek aanjagen en samen met grafwerkers, denkers, ontwerpers en ‘leken’ de gehumuseerde toekomst vormgeven.
In ons land kun je kiezen tussen begraven, gecremeerd worden (tenzij je je lichaam doneert aan medisch wetenschappelijk onderzoek). Vanuit het buitenland zijn er nieuwe alternatieve opties in aankomst, waaronder het duurzamere veraarden, ook wel humusatie genoemd. Op dit moment is dit nog niet legaal in Nederland.
Humusatie (volgens de Belgische methode) vindt plaats in de open lucht en lijkt qua ritueel op begraven. Gehuld in een natuurlijke wade, wordt het lichaam op een bed gelegd van organisch materiaal: houtsnippers en bladeren, vermengd met compostculturen en regenwater. Na een laatste afscheid wordt het lichaam vervolgens toegedekt met een dikke laag van dit organische mengsel. Deze composthoop heeft een jaar de tijd nodig om het lichaam af te breken en te transformeren tot rijke supercompost: humus.
In 2021 verscheen het boek Uitvaart in eigen hand van Susanne, waarin ze beschrijft dat afscheid nemen anders kan.
Ook je uitvaart mag je liefde voor het leven weerspiegelen: van een ceremonie in je eigen tuin tot een begrafenis in het bos; er kan meer dan de meeste mensen weten. “Bovendien moeten we ons veel bewuster zijn van wat we na onze dood achterlaten op de planeet”, zegt ze.
Warner Prevoo – kankerspecialist met longkanker
Warner Prevoo is werkzaam als interventieradioloog in een gerenommeerd ziekenhuis, gespecialiseerd in de behandeling van kanker als hij in 2016 de diagnose longkanker krijgt. Hij wordt nu geconfronteerd met de andere kant van kanker.
De ziekte verandert zijn blik op kankerpatiënten voorgoed, evenals de vitale nuchtere manier waarop hij met tegenslagen omgaat: er is niets meer te verliezen, dus wat kan je nog gebeuren? In 2019 verscheen het boek Echte dokters huilen ook dat hij samen met Karin Overmars schreef.
In een interview licht hij de titel van zijn boek toe: “Er zijn dokters en echte dokters. Tijdens onze opleiding werd en word je altijd geleerd dat het belangrijk is om empathisch te zijn, maar om toch vooral niet te persoonlijk te worden met de patiënt. Die les volgen de meeste dokters keurig op. Maar echte dokters laten zichzelf wel zien in hun omgang met de patiënt, waardoor het contact natuurlijker verloopt. Die dokters zitten niet op hun berg neer te kijken op hun patiënt. Die kunnen wel degelijk huilen over zichzelf of anderen. Daarbij hebben artsen vaak licht narcistische trekken: zij kunnen iets wat de patiënt niet kan, namelijk beter maken. Voor dat beter maken hebben ze een schat aan medische kennis waar onderzoek naar is gedaan, er zijn statistische gegevens over bekend; dat onderstreept allemaal een vanzelfsprekende deskundigheid waar ze zelf niet aan twijfelen en dat biedt zekerheid. Al het andere is soft, lastig, menselijk, psychologie en bovendien veel tijdrovender dan het nemen van een strikt curatieve beslissing. Verder is de gangbare praktijk, nog steeds, dat een arts ervan uitgaat dat anderen het overnemen, zodra hij het ‘onbehandelbaar’ heeft uitgesproken.”
Er is dus nog veel te winnen.
Caitlin Doughty – De goede dood
Caitlin Doughty (1984) is begrafenisondernemer, schrijver en pleitbezorger voor de hervorming van de uitvaartbranche. In 2011 richtte ze de non-profitorganisatie The Order of the Good Death op, die de death-positive beweging voortbracht.
Ze zet zich in voor het legaliseren van menselijke compostering en aquamatie in de Verenigde Staten. Haar educatieve docufilmpjes Ask a Mortician zijn meer dan 250 miljoen keer bekeken op internet en alle drie haar boeken waren New York Times-bestsellers.
De filmpjes van Caitlin zijn luchtig en voorzien van een dosis humor. Verschillende onderwerpen komen voorbij, zoals Death & Disney, A Brief History of the Dead and Art en 3 Ways to Save on Funerals. In het laatste filmpje geeft ze 3 tips om grip te houden op de kosten van een uitvaart. Een van de tips is: weet wat je wil (en wat niet). Maar vaak weten we niet wat de wensen van de overledene zijn. Om dit bespreekbaar te maken geeft ze een voorbeeld van een gesprekje:
“Mama, ik ben ontzettend bang dat ik geen idee heb van wat jij wil, wanneer je gestorven bent. Dat ik volledig door de war zal zijn, in rouw en te veel uitgeef aan jouw uitvaart en misschien wel aan dingen die jij helemaal niet wil. Ik weet dat je van me houdt en dat je dit niet wil voor mij.”
De filmpjes stimuleren je na te denken over de dood, in het algemeen, maar ook over die van een naaste en je eigen dood op een positieve en praktische manier.
Bronnen: www.alsdedood.nl, www.dehumusator.org, www.carend.nl/artikel/verlieskunde-interview-met-warner-prevoo, www.caitlindoughty.com
