ADHD-medicatie bij Volwassenen: 3 Belangrijke Inzichten uit Onderzoek

ADHD-medicatie bij volwassenen (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) wordt vaak voorgeschreven bij symptomen zoals concentratieproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. De afgelopen jaren is het gebruik van ADHD-medicatie onder volwassenen sterk toegenomen. Desondanks blijft de definitieve plaats van medicatie in de behandeling onduidelijk, mede door beperkingen in de kwaliteit en omvang van beschikbaar onderzoek.

Dat maakt het onderwerp relevant voor zowel patiënten als behandelaars: hoe kies je een middel, wat is bekend over de effectiviteit op langere termijn en welke risico’s moeten worden meegewogen? Dit artikel zet de belangrijkste bevindingen op een rij.

De volgende middelen zijn geregistreerd voor de behandeling van ADHD bij volwassenen:

Methylfenidaat: Een psychostimulans dat de heropname van noradrenaline en dopamine remt. Uit een Cochrane-review (2022) blijkt een kleine verbetering van ADHD-symptomen, maar het bewijs is van lage kwaliteit door risico op bias en korte studieduur (mediaan 8 weken).

Lisdexamfetamine: Een prodrug van dexamfetamine met een langere werkingsduur. Een meta-analyse (2018) toonde een grote verbetering van symptomen, maar ook hier was het bewijs van lage kwaliteit.

Atomoxetine: Een non-stimulans die de heropname van noradrenaline remt. Het effect is klein tot middelmatig, maar het middel wordt minder goed verdragen dan placebo.

Off-label worden ook middelen zoals dexamfetamine en bupropion voorgeschreven, hoewel deze niet specifiek voor ADHD bij volwassenen zijn geregistreerd. De keuze voor een middel hangt onder meer af van eerdere ervaringen, bijwerkingenprofiel en persoonlijke voorkeuren van de patiënt.

Omdat de onderzoeken naar deze middelen vaak van beperkte kwaliteit of duur zijn, adviseren richtlijnen om de effectiviteit en verdraagbaarheid per patiënt zorgvuldig te evalueren, in plaats van te vertrouwen op een uniforme aanpak die voor iedereen even goed zou werken.

Recente studies wijzen op mogelijke langetermijnrisico’s van ADHD-medicatie:

Een observationeel onderzoek uit 2024 toonde een verhoogd risico op cardiovasculaire aandoeningen bij langdurig gebruik van methylfenidaat en lisdexamfetamine, vooral na 3 jaar behandeling. Atomoxetine lijkt een lager cardiovasculair risico te hebben, maar het gebruik ervan wordt beperkt door bijwerkingen zoals slaperigheid en maag-darmklachten.

Dit soort observationele data toont een verband, maar bewijst geen oorzakelijk verband. Toch onderstrepen deze bevindingen waarom regelmatige controle van bloeddruk en hartslag bij langdurig gebruik van stimulantia wordt aanbevolen, zeker bij mensen met een verhoogd cardiovasculair risicoprofiel.

Voor mensen die al langere tijd ADHD-medicatie gebruiken, is het daarom verstandig om periodiek met de voorschrijvend arts of psychiater te bespreken of de medicatie nog steeds de juiste keuze is, en om eventuele nieuwe cardiovasculaire klachten altijd te melden in plaats van af te wachten tot de volgende controleafspraak.

Volgens de richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) zijn methylfenidaat en amfetaminen (zoals lisdexamfetamine) de eerste keus voor behandeling. Langwerkende preparaten hebben de voorkeur vanwege betere therapietrouw en een lager risico op misbruik. Atomoxetine en bupropion worden als tweede en derde keus beschouwd.

Niet-medicamenteuze behandelingen, zoals psycho-educatie en cognitieve gedragstherapie, spelen een belangrijke rol in de behandeling van ADHD bij volwassenen. Deze interventies kunnen worden gecombineerd met medicatie voor een optimaal resultaat, en worden bij milde klachten soms als eerste stap ingezet voordat medicatie wordt overwogen.

Het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie, vooral onder studenten, neemt toe. Redenen hiervoor zijn onder andere het verbeteren van focus en concentratie tijdens studie of werk. Dit gebruik gaat echter gepaard met risico’s zoals hartkloppingen, slaapproblemen en verslaving.

Bij mensen zonder ADHD-diagnose is het verbeterende effect op cognitieve prestaties bovendien beperkter dan vaak wordt aangenomen, terwijl de gezondheidsrisico’s onverminderd aanwezig blijven. Dat maakt oneigenlijk gebruik een risico zonder de aangetoonde voordelen die bij een juiste diagnose wel spelen.

Meer achtergrondartikelen over ADHD en mentale gezondheid lees je in ons TCC Magazine overzicht.

Hoewel ADHD-medicatie effectief kan zijn bij het verminderen van symptomen, is er behoefte aan meer hoogwaardig onderzoek naar de langetermijneffecten en bijwerkingen. Behandeling moet altijd worden afgestemd op de individuele patiënt, waarbij niet-medicamenteuze therapie een belangrijke rol speelt. Vooral bij langdurig gebruik van stimulantia zoals methylfenidaat en lisdexamfetamine is regelmatige monitoring van cardiovasculaire risico’s essentieel.

Bronnen: GGZ Nieuws en het Geneesmiddelenbulletin (ge-bu.nl)

Veelgestelde vragen

Wat is de meest voorgeschreven ADHD-medicatie bij volwassenen?
Methylfenidaat en lisdexamfetamine gelden volgens de NVvP-richtlijn als eerste keus, met een voorkeur voor langwerkende preparaten vanwege betere therapietrouw en een lager misbruikrisico.

Wat zijn de belangrijkste bijwerkingen van ADHD-medicatie?
Veelvoorkomende bijwerkingen zijn verminderde eetlust, slaapproblemen en een verhoogde hartslag. Bij langdurig gebruik van stimulantia wordt ook een mogelijk verhoogd cardiovasculair risico beschreven, wat regelmatige controle wenselijk maakt.

Kan ADHD bij volwassenen ook zonder medicatie behandeld worden?
Ja, psycho-educatie en cognitieve gedragstherapie zijn erkende niet-medicamenteuze behandelopties. Ze worden vaak gecombineerd met medicatie, maar kunnen bij mildere klachten ook als zelfstandige aanpak worden ingezet.

Is het gebruik van ADHD-medicatie zonder diagnose veilig?
Nee. Oneigenlijk gebruik, bijvoorbeeld om te studeren, gaat gepaard met risico’s zoals hartkloppingen, slaapproblemen en verslaving, terwijl het cognitieve voordeel bij mensen zonder ADHD doorgaans beperkt is.

Hoe vaak moet je bij ADHD-medicatie gecontroleerd worden?
Bij het starten en aanpassen van de dosering wordt meestal frequenter gecontroleerd, waarna bij stabiel gebruik doorgaans periodieke controles van bloeddruk, hartslag en gewicht volstaan. De exacte frequentie bepaalt de behandelend arts of psychiater op basis van het individuele risicoprofiel.