De symboliek van Labyrinth & Waardegericht leven

Door: Katja van Meurs

“You remind me of the babe (what babe?)”
— Magic Dance, David Bowie, 1986

Als dit stukje songtekst je een glimlach bezorgt, heb je vast in je jeugd deze coming-of-age-fantasy film uit de creatieve koker van Jim Henson (bedenker van The Muppets) gezien! In de jaren 90 heb ik Labyrinth, opgenomen door mijn moeder op VHS-band, tig keer met plezier gekeken.

Nu naast poppen ook met echte mensen, waaronder de wereldberoemde zanger David Bowie, als de Goblin koning Jareth (hij schreef ook de liedjes voor de film) en de toentertijd veertienjarige actrice Jennifer Connely, als hoofdpersonage Sarah.

De film kwam uit op 27 juni 1986 en is uitgegroeid tot een ware cultklassieker, de film beleeft dit jaar zijn 40-jarig jubileum! Vandaar dit eerbetoon aan mijn jeugdsentiment.

Gecombineerd met de symboliek van labyrinten en specifiek de betekenis van dit verhaal en hoe (psychosociaal)therapeuten met cliënten kunnen kijken naar hun jeugdverhalen, uit films en/of boeken, om daar levenslessen en kernwaarden uit te kunnen halen voor het eigen levenspad.

Voor wie de film niet kent in het kort: Sarah heeft geen zin om op haar babybroertje Toby te passen, ze spreekt de wens uit waarin ze Jareth en de goblins smeekt om hem mee te nemen, ver bij haar vandaan. Als haar broertje daadwerkelijk weg is, wil ze alles ongedaan maken, maar daar moet ze wat voor doen… Een avontuurlijke reis door het labyrint volgt, op weg naar het kasteel waar Toby gevangengehouden wordt. Als het haar binnen dertien uur niet lukt om het kasteel te bereiken, zal Jareth baby Toby in een goblin veranderen…

Symboliek van labyrinten

Het labyrint is een oeroud symbool dat we over de hele wereld tegenkomen. Het labyrint zit verankerd in onze psyche als een krachtig symbool van de menselijke ervaring. Het brengt thema´s als dubbelzinnigheid, verwarring, onzekere keuzes en het zoeken naar een duidelijk pad bij elkaar. Labyrinten zijn instrumenten van zelfontdekking, transformatie en vervulling.

Maak een (levens)reis

Kom tot een dieper inzicht in de uitdagingen die je ondervindt, klein of groot. Labyrinten lijken op het leven: ook in het leven loopt de weg nooit kaarsrecht.

´t Wiskundig oogpunt weet het al te goed:
de rechte lijn, dat is zoals het moet.
Maar nu eens links, en dan weer eens naar rechts,
dát is de gang van zaken in het echt.
— uit The Labyrinth, door W.H. Auden

Volg je eigen tempo en gebruik elke bocht en kronkel om te pauzeren en te bedenken waar je bent en waarheen je misschien op weg bent. Soms moet je een ander pad kiezen, en de uiteindelijke bestemming kan al dan niet dezelfde zijn als toen je vertrok. Misschien zijn je intenties juist, maar moet je opnieuw overwegen hoe je ze benadert.

Doe een sterker gevoel van zelfbewustzijn op terwijl je op weg bent naar het doel. Gebruik de wisselende beweging van het labyrint om, al heen en weer gaande, je perspectief helder te krijgen. Zoek nieuw inzicht in een bepaalde uitdaging, kom tot een besluit of keuze, laat een kwestie of persoon los, laat emotionele wonden genezen, of bepaal nieuwe doelen. Om dit alles en meer aan te pakken moet je weer contact maken met je authentieke zelf en trouw zijn aan je kernwaarden.

In (psychosociale)therapie kan het gaan over dit waardegericht leven. Wat wil je uitdragen in jouw leven vanuit je binnenste betekenisvolle kern, zowel persoonlijk als professioneel? (Kern)waarden fungeren hierbij als een innerlijk kompas.

Om je cliënt te ondersteunen bij het helder krijgen van diens kernwaarden kun je de volgende vraag stellen:

→ Welk verhaal/welk personage uit een (strip)boek/(teken)film of serie, vond je in je jeugd geweldig leuk om te lezen of kijken?

Wellicht een verrassende vraag voor je cliënt, echter, het zegt iets over de cliënt zelf voor welk verhaal en/of personage hij warmliep, plezier aan beleefde, gemotiveerd van raakte et cetera. Het is als een spiegel die de eigen (onbewuste) eigenschappen, waarden of behoeften weerspiegelt. Het kan wijzen op eigenschappen die je in jezelf herkent, wilt zien, of waar je heimelijk naar verlangt.

Verhalen vertellen je iets, creëren een beleving, willen je raken op wat voor manier dan ook. Er zitten boodschappen in, waarschuwingen, (levens)lessen. Personages hebben karaktertrekken en kwaliteiten die je wel of niet aanspreken. Als een cliënt hier weer opnieuw verbinding mee kan maken, kan de cliënt dit als inspiratiebron gebruiken om er persoonlijke levenslessen en kernwaarden uit te halen, die als richting kunnen dienen voor zijn leven nu.

Dus zeker waardevol om hierbij stil te staan!

De film is vrolijk, avontuurlijk en ook betekenisvol, met krachtige thema´s.

Jim Henson wilde dat het zich afspeelde in een (metaforisch) labyrint. Uitgebeeld als een fysieke plek, waarbij Sarahs reis door het labyrint symbool staat voor haar transformatie van tienermeisje naar jongvolwassen vrouw. Het coming-of-age hoofdthema.

Sarah is een pittige tiener, ze heeft geen zin om op haar broertje te passen, zo lijkt ze misschien niet al te aardig, toch heeft ze direct spijt als haar broertje (op haar wens) ook echt weg is en wil ze hem meteen terug. Dat maakt haar weer geliefd, ze blijkt ook daadkrachtig, opgewekt en volhardend. Jim Henson dacht dat tienermeisjes zich met Sarah konden identificeren. Dat deed ik inderdaad.

Er was nogal wat kritiek op de te strakke broek van David Bowie – als Goblin koning Jareth – zijn geslacht was duidelijk zichtbaar. Toch is dit bewust zo gedaan, hij is een belichaming van de fantasie van Sarah. Hij is een soort Pan, een sluwe bedrieger, de bad boy die verleidelijk is en Sarahs sluimerende seksuele gevoelens doen ontluiken, maar ook is hij angstaanjagend. Daar zit een aantrekkelijk spanningsveld voor tienermeisjes die op het punt staan jongvolwassen te worden en seksualiteit en liefde gaan ontdekken.

Als Sarah aanvangt met haar reis zoekt ze een opening om in het labyrint te komen, maar kan deze niet vinden. De worm die ze ontmoet, laat haar opmerken dat er wel degelijk een opening in de muur voor haar is, als ze er maar op de juiste manier naar kijkt. Sarah leert algauw dat niets is wat het lijkt in het labyrint. Het is maar net hoe je perceptie is… soms moet je je manier van waarnemen aanpassen. Daar zitten uitdagingen die ze vol aangaat.

Dan is daar ook een scène met het Afvalvrouwtje, dat Sarah probeert af te leiden van haar doel en gevangen probeert te houden in een representatie van haar slaapkamer en haar bedelft onder ‘afval’. Het verstikt Sarah, en opeens realiseert ze zich dat ze een taak te volbrengen heeft: Toby redden! Haar ‘slaapkamer’ brokkelt af en ze kan haar reis weer vervolgen. Dit is een betekenisvolle scène, omdat het staat voor het loskomen van je kindertijd en ouderlijk huis om zo je ontwikkelingsreis tot evenwichtige volwassene te volbrengen. Een proces dat iedereen doormaakt in de pubertijd. Het op zoek gaan naar je eigen identiteit.

Leuk om te vermelden is dat er een Nederlands tintje aan de film zit: de laatste beslissende scène met de trappen die de zwaartekracht tarten, is gebaseerd op de lithografie Trappenhuis (Relativiteit), van de Nederlandse kunstenaar M. C. Escher uit 1951.

Sarah moet Jareth trotseren en haar eigen sprong van vertrouwen maken om bij haar broertje Toby te komen. Na het gevecht met de goblins komt ze aan in het kasteel; hier neemt ze afscheid van Hoggle, Didymus en Ludo, haar vrienden en reisgenoten.

Dit laatste stukje van de reis moet ze alleen afleggen, het is namelijk haar persoonlijke verantwoordelijkheid om haar ultieme transformatie en innerlijke overwinning te volbrengen. Dit laatste stukje symboliseert de ultieme overgang van meisje naar vrouw, het overwinnen van haar angsten en het bewijzen van de opgedane wijsheid. Ze voltooit haar inwijding, haar individuatieproces naar volwassenheid.

Bowie schreef voor deze Escher-scène het lied Within You, dat zijn favoriete nummer was. Het is verdrietig en melancholisch: Jareth beseft dat Sarah sterker is dan hij ooit voor mogelijk had gehouden. Hij geeft nu voor zichzelf toe dat hij een bijproduct is van Sarahs imaginatie, die ze nu op het punt staat achter zich te laten… Hij zingt letterlijk: ‘I can’t live within you.’ Zijn macht over haar is aan het wegglijden.

Dan is daar de beslissende confrontatie tussen Sarah en Jareth. Hij smeekt en verleidt haar, probeert haar over te halen bij hem te blijven in het labyrint. ‘Ik geef je alles wat je maar wilt, ik zal jouw slaaf zijn… als je doet wat ik zeg.’ Sarah claimt haar eigen kracht en zegt: ‘You have no power over me.’

Dan verbreekt de betovering, de fantasiewereld van het labyrint valt uiteen. Sarah heeft haar reis volbracht, haar beproeving doorstaan en is klaar haar inzicht, haar kracht mee terug te nemen naar haar eigen wereld. Ze is weer thuis en baby Toby ligt lekker in zijn bedje te slapen.

Levenslessen voor mij uit Labyrinth

• Wees voorzichtig met wat je wenst, acties hebben consequenties.
• Je weet pas wat je mist als je het niet meer hebt, koester daarom je dierbaren en neem ze niet voor lief.
• Neem verantwoordelijk voor je handelen.
• Wees moedig in het aangezicht van onzekerheid en angst. Houd hoop.
• Durf uit je comfortzone te stappen, streef naar ontplooiing, inzicht, groei en wijsheid.
• Niet alles is wat het lijkt, wees voorzichtig, oplettend en kritisch. Denk goed na, ook over je eigen perceptie en sta open voor andere inzichten.
• Je hoeft je (levens)reis niet alleen te doen, je mag hulp zoeken en aanvaarden.
• Vriendschappen zijn belangrijk, wees loyaal, kies wel zorgvuldig; je parels en kwetsbaarheden zijn niet voor iedereen.
• Geef niet te snel op, maar toon doorzettingsvermogen.
• Vertrouw op je eigen innerlijke kracht: ‘You have no power over me!’

Kernwaarden voor mij

Doorzettingsvermogen, moed, vindingrijkheid, groei, creativiteit, verbeelding, dapperheid, vriendschap, loyaliteit, eigenheid, kracht en wijsheid.

De film eindigt met Sarah in haar slaapkamer zittend voor de spiegel, waarin ze achter zich ineens een voor een haar vrienden en reisgenoten uit het labyrint ziet opduiken. Ze geven aan dat als zij ze nodig heeft ze er voor haar zullen zijn. Sarah zegt geëmotioneerd: ‘Ik heb jullie inderdaad soms nodig… zonder reden… en toch heb ik jullie soms nodig.’ Dan komen ze allemaal tevoorschijn en bouwen een feestje.

Deze slotscène wilde Jim Henson zo hebben uitgebeeld omdat hij het belangrijk vond om ook de volgende boodschap mee te geven aan het publiek: verlies het kind in jezelf niet. Iets waar hij zelf voorstond als poppen- en fantasyfilmmaker. Je mag je jeugd(spulletjes) meenemen je volwassen leven in, ze zijn er nog voor jou als je ze nodig hebt.

Je mag als volwassene nog steeds putten uit de verbeelding en kracht die ze je gaven en nog kunnen geven. Het brengt natuurlijk ook gewoon veel plezier!

Bronnen

• Block, Paula M. & Erdmann, Terry J. (2016). Jim Henson’s Labyrinth. The Ultimate Visual History. California: Insight Editions.
• dr. Boundford, Julie E. (2019). Doolhoven & Labyrinten. 4000 jaar fascinerende gangenstelsels. Kerkdriel: Librero.