Focusing met kinderen

Een lichaams- en ervaringsgerichte benadering binnen psychosociale therapie

Door: René Veugelers en Harriët Teeuw

Focusing is inmiddels een bekende benadering binnen de psychotherapie. De mogelijkheden van deze lichaams- en ervaringsgerichte methodiek in het werken met kinderen en jongeren zijn echter nog niet voor iedere psychosociaal therapeut vanzelfsprekend. In onze dagelijkse praktijk als Focusing Oriented Therapeut (FOT) ervaren wij hoe krachtig én verfijnd Focusing kan zijn in de begeleiding van jonge cliënten.

Focusing is geen op zichzelf staande therapievorm, maar een flexibele methodiek die geïntegreerd kan worden binnen vrijwel alle vormen van psychosociale therapie. Juist bij kinderen en jongeren, die hun innerlijke beleving vaak nog niet in woorden kunnen vatten, sluit Focusing aan bij hun natuurlijke manier van ervaren en uitdrukken. In dit artikel beschrijven wij het ontstaan van Focusing, de betekenis ervan in het werken met kinderen en jongeren, de implicaties voor de psychosociaal therapeut en de praktische vertaling daarvan zoals uitgewerkt in het Praktijkboek Focusing met kinderen.

Focusing is een filosofisch en empirisch gefundeerde methodiek, ontwikkeld door filosoof en psychotherapeut Eugene T. Gendlin (Gendlin et al., 1968; Gendlin, 1997). Tijdens zijn onderzoek naar psychotherapie aan de Universiteit van Chicago, in samenwerking met Carl Rogers, ontdekte Gendlin dat therapeutische verandering niet primair werd bepaald door techniek of theoretische oriëntatie, maar door de manier waarop cliënten zich verhouden tot hun eigen innerlijke ervaring.

Cliënten bij wie duurzame verandering optrad, bleken in staat te verwijzen naar een nog vaag, lichamelijk aanvoelen van hun probleem, voordat dit in woorden werd gegoten. Deze subtiele, maar betekenisvolle lichamelijke ervaring noemde Gendlin de Felt Sense: een impliciet, belichaamd weten dat zich aandient als bijvoorbeeld een spanning, druk of knoop in het lichaam.

Gendlin ontwikkelde Focusing als een stapsgewijs proces waarin iemand met open, vriendelijke aandacht bij deze Felt Sense blijft, totdat zich van binnenuit nieuwe betekenis en beweging aandient. Focusing maakt daarmee een natuurlijk menselijk veranderingsproces expliciet en toegankelijk.

Onze kennismaking met Focusing, ruim vijfentwintig jaar geleden, heeft blijvend invloed gehad op onze manier van werken met kinderen en jongeren. Onder inspiratie van onze mentor Marta Stapert, die Focusing vanaf eind jaren tachtig van de vorige eeuw specifiek toepaste en ontwikkelde voor kinderen, hebben wij deze benadering verder verfijnd en geïntegreerd binnen de vaktherapie.

Dit leidde tot de ontwikkeling van Dynamic Expressive Focusing: een werkwijze waarin Focusing wordt gecombineerd met expressieve en vaktherapeutische werkvormen. Kinderen en jongeren worden uitgenodigd om via beweging, spel, tekenen, geluid en symboliek contact te maken met hun innerlijke belevingswereld. Deze vormen sluiten aan bij hun ontwikkelingsfase en maken impliciete ervaring toegankelijk en hanteerbaar.

In dit werk bewegen wij ons voortdurend in vragen als:

• Hoe kan ik onvoorwaardelijk aanwezig zijn bij dit kind?
• Wanneer verdiept een interventie het proces en wanneer is niet-ingrijpen passender?
• Hoe creëer ik veiligheid, terwijl ik ook mijn eigen innerlijke balans bewaak?

Focusing biedt een kader waarin deze vragen niet alleen cognitief, maar vooral ervaringsgericht worden onderzocht. Het ondersteunt zelfregulatie en identiteitsontwikkeling, ongeacht leeftijd of problematiek.

Wat is Focusing met kinderen?

Focusing met kinderen helpt het kind verbinding te maken en te behouden met zijn impliciete weten en zelfsturing, via wat lichamelijk merkbaar is van zijn levenservaringen. Het is een veranderingsproces waarin het kind leert zijn innerlijke signalen serieus te nemen en erop te vertrouwen.

In opvoeding, onderwijs en therapie staan volwassenen en kinderen voortdurend voor complexe sociaal-emotionele ontwikkelingstaken. Focusing biedt hierin een waardevolle ingang, omdat het niet primair gericht is op gedragscorrectie of symptoomreductie, maar op innerlijke afstemming en betekenisgeving.

Focusing, zowel toegepast door de therapeut zelf als begeleid bij het kind, draagt bij aan een heldere, begrensde en ontspannen professionele houding. Door met vriendelijke aandacht te luisteren naar wat zich vanbinnen aandient, ontstaat ruimte voor betekenis en verandering.

Innerlijke reacties op gebeurtenissen zijn altijd lichamelijk voelbaar. Wanneer een kind zich onveilig voelt, teleurgesteld wordt of zich afgewezen ervaart, laat dit sporen na in het lijf. Vaak worden deze signalen genegeerd, overspoeld of weggeduwd, wat kan leiden tot gedragsproblemen, concentratieproblemen of emotieregulatieproblemen.

Focusing leert om met aandacht naar deze lichamelijke ervaring toe te gaan. Al het kort aanwezig zijn bij een Felt Sense kan ruimte en opluchting geven. Daarmee is Focusing bij uitstek geschikt voor psychosociaal therapeuten: het is geen techniek die ‘iets doet’ met de cliënt, maar een proces dat zelfcontact en zelfregulatie ondersteunt.

Essentieel hierbij is dat Focusing geen therapie op zichzelf is, maar een zelfreflecterende methodiek. Ook voor therapeuten is het onderhouden van een eigen focusproces, bijvoorbeeld met een focuspartner, van groot belang. Dit versterkt professionele aanwezigheid en voorkomt dat eigen onverwerkte ervaringen het therapeutisch proces beïnvloeden.

Ieder kind draagt een unieke innerlijke wereld met zich mee. Vragen als Doe ik ertoe?, Ben ik veilig? en Hoor ik erbij? spelen vaak impliciet mee. Grote en kleine gebeurtenissen – thuis, op school of in contact met leeftijdsgenoten – kunnen diepe indrukken achterlaten.

Een kind kan ’s morgens iets meemaken dat de rest van de dag doorwerkt. Het ene kind reageert met druk gedrag, het andere met terugtrekking. Focusing biedt een manier om deze innerlijke processen serieus te nemen, zonder het kind te problematiseren.

Belangrijk is dat Focusing niet alleen bedoeld is voor kinderen met trauma of opvallend gedrag. Ook kinderen die ogenschijnlijk goed functioneren, ontwikkelen via Focusing meer zelfvertrouwen, concentratie en innerlijke rust, wat doorwerkt in hun relaties en leervermogen.

In essentie verschilt Focusing met kinderen niet van Focusing met volwassenen: het kind wordt geholpen vriendelijke aandacht te geven aan wat zich vanbinnen afspeelt. Opvallend is hoe gemakkelijk en spontaan zelfs jonge kinderen hierop reageren.

Wanneer een kind contact maakt met een lichamelijke ervaring, nodigt de therapeut het uit deze te symboliseren via een passende expressievorm. Door symbolisering – in woord, kleur, beweging of spel – krijgt het kind grip op wat eerst vaag of overweldigend was. Wat vastzat, komt in beweging.

Kinderen zijn van nature meesters in symboliseren. Hun ‘alsof-spel’ is een voortdurend verwerkingsproces. De therapeut ondersteunt dit door expressievormen aan te reiken die aansluiten bij leeftijd en mogelijkheden. Het gaat hierbij niet om prestatie of esthetiek, maar om expressie en betekenis.

Het Praktijkboek Focusing met kinderen

De beschreven visie en werkwijze zijn uitgebreid uitgewerkt in het Praktijkboek Focusing met kinderen. Dit boek bouwt voort op het baanbrekende werk van Marta Stapert en Erik Verliefde, die met Focusing met kinderen: De kunst van communiceren op school en thuis een nieuwe manier van verbinden met kinderen introduceerden.

In het praktijkboek wordt Focusing expliciet verbonden met vaktherapie, wat leidt tot een dynamisch en expressief proces. Met heldere uitleg, praktijkvoorbeelden en oefeningen nodigen de auteurs de lezer uit Focusing niet alleen te begrijpen, maar vooral te ervaren. Het boek beschrijft Focusing als een houding: een manier van aanwezig zijn bij het kind én bij jezelf.

Focusing met kinderen vraagt van de psychosociaal therapeut een specifieke houding: aanwezig, niet-wetend, afgestemd en respectvol ten opzichte van het tempo van het kind. Het is een benadering die niet uitgaat van repareren, maar van vertrouwen in het natuurlijke veranderingsproces.

In een tijd waarin kinderen steeds meer prikkels en verwachtingen te verwerken krijgen, biedt Focusing een weg naar binnen. Het versterkt hun innerlijk kompas en vergroot hun veerkracht. Voor de therapeut betekent dit werken vanuit diepte, eenvoud en menselijkheid – precies daar waar duurzame verandering ontstaat.

Over de auteurs

René Veugelers en Harriët Teeuw zijn beeldend therapeut en internationaal actief binnen het veld van Focusing. Zij zijn coördinator voor The International Focusing Institute in New York en betrokken bij Stichting KinderFocussen.

René Veugelers heeft meer dan veertig jaar ervaring in de gezondheidszorg en is gespecialiseerd in Focusing en EBL (Emerging Body Language).

Harriët Teeuw is sinds 2000 actief in Focusing en eigenaar van De Ruimte, een praktijk voor Vaktherapie Beeldend en Focusing. Harriët belichaamt de kunst van verbinding – met zichzelf en met de wereld om haar heen. Met warmte en helderheid creëert zij een veilige ruimte waarin alles welkom is.

Zij geven nationaal en internationaal trainingen in Dynamic Expressive Focusing, zowel online als face-to-face.

Meer informatie: www.deruimte-info.nl | www.childrenfocusing.org | www.kinderfocussen.nl

Contact: rene@ftcz.nl | hteeuw@deruimte-info.nl

Literatuurlijst

• Veugelers, R. & Teeuw, H. (2025). Praktijkboek Focusing met kinderen. ACCO Learn.
• Verliefde, E., & Stapert, M. (2023). Focusing met kinderen: De kunst van het luisteren. (2e herziene ed.) ACCO Learn.
• KinderFocussen. (z.j.). Gratis artikelen. https://kinderfocussen.nl/downloads/
• De Bruijn, E. (2014). Focussen, de kracht van innerlijk luisteren. Lannoo.

Winactie

Wil je het Praktijkboek Focusing met kinderen winnen? Ga dan naar de Facebookpagina van de NFG, like deze en blijf op de hoogte van deze actie, andere winacties en nieuwsberichten uit het vakgebied.