Tekenen tegen de chaos: het potlood als hulplijn bij ADHD

Tekentherapie adhd wint terrein als aanvulling op medicatie en gedragstherapie, en dat roept de vraag op wat deze aanpak werkelijk oplevert. Een negenjarige jongen zit aan een tafel vol potloden. Zijn benen wippen, zijn ogen schieten door de ruimte, maar zodra hij een lijn op papier zet, verandert er iets. De schouders zakken, de ademhaling wordt trager, het tempo van zijn hand krijgt een eigen ritme. Voor wie met ADHD werkt, ouders, leerkrachten, therapeuten, is dit een bekend beeld: het is niet dat kinderen (of volwassenen) met ADHD nooit kunnen focussen, het is dat hun aandacht zich moeilijk laat sturen naar taken die niet direct belonend zijn. Tekenen blijkt voor veel mensen met ADHD een van de weinige activiteiten die die aandacht spontaan vasthoudt.

Die observatie is de kern van de belangstelling voor tekentherapie bij ADHD, een vorm van beeldende (kunstzinnige) vaktherapie die de laatste jaren steeds vaker wordt aangeboden naast, nooit in plaats van, de reguliere behandeling. In Nederland is ADHD een van de meest gestelde diagnoses bij kinderen en jongeren, en de vraag naar aanvullende, niet-medicamenteuze interventies groeit navenant. Vaktherapie Nederland, de koepelorganisatie van vaktherapeutische beroepen (FVB), publiceerde niet voor niets recent nog een specifieke interventiebeschrijving voor beeldende therapie bij kinderen met ADHD van het gecombineerde type (Federatie Vaktherapeutische Beroepen, z.d.). Maar tussen de aantrekkelijke belofte, “expressie zonder woorden”, “rust door creativiteit”, en de harde wetenschappelijke onderbouwing gaapt nog altijd een aanzienlijke kloof. Dit artikel brengt beide bij elkaar: de theorie achter de methode, de praktijk zoals die in Nederland wordt vormgegeven, en de stand van het onderzoek, inclusief de kanttekeningen die daarbij horen.

Dit maakt duidelijk waarom steeds meer therapeuten tekentherapie adhd als waardevolle aanvulling inzetten naast bestaande behandelvormen.

Om te begrijpen waarom tekenen specifiek bij ADHD zou kunnen helpen, is een blik op de onderliggende neurobiologie nodig. Onderzoekers noemen dit een van de mogelijke verklaringen waarom tekentherapie adhd-klachten kan verlichten. ADHD wordt tegenwoordig niet meer gezien als een simpel tekort aan dopamine, maar als een verstoring in de manier waarop dopamine en noradrenaline worden afgegeven, opgenomen en benut in de hersencircuits die aandacht, planning en impulscontrole aansturen (ADHD in je Kracht, z.d.). Dat verklaart een schijnbare paradox die iedereen met ADHD in de omgeving herkent: dezelfde persoon die zich niet tien minuten op huiswerk kan concentreren, kan uren verdiept zijn in een tekening, een game of een ander activiteit die voldoende directe, intrinsieke beloning oplevert. Dat fenomeen, vaak “hyperfocus” genoemd, wordt in de vakliteratuur onderscheiden van de executieve functie “vastgehouden aandacht”: waar vastgehouden aandacht bewust aangestuurd kan worden, is hyperfocus spontaner en minder onder controle van de wil (Wij-leren.nl, z.d.). Tekenen lijkt, voor een deel van de doelgroep, precies de combinatie van directe zintuiglijke feedback, een laag drempel tot starten en voortdurende kleine successen te bieden die dit soort geconcentreerde toestand uitlokt.

Er is ook een sensomotorisch argument. Het bewegen van een potlood of penseel over papier is een repetitieve, ritmische handeling die volgens vaktherapeuten een regulerend effect heeft op het zenuwstelsel, vergelijkbaar met wat in de psychomotorische therapie wordt beschreven voor beweging in het algemeen. Deze prikkelregulatie is een van de kernmechanismen waarmee tekentherapie adhd-symptomen zou kunnen verzachten. Vaktherapie Nederland (z.d.) beschrijft de aanpak bij ADHD dan ook uitdrukkelijk als ervaringsgericht: “niet het praten staat centraal, maar het ervaren en handelen.” Voor kinderen bij wie taal en zelfreflectie nog beperkt zijn ontwikkeld, of die woorden simpelweg niet toereikend vinden voor wat er in hen omgaat, biedt beeldend werk een tweede kanaal om innerlijke onrust, frustratie of faalangst zichtbaar te maken zonder dat er eerst een verbale vertaalslag nodig is.

Een derde veronderstelde werkzame factor is emotieregulatie. Onderzoek naar kunstzinnige therapie in bredere zin, niet specifiek bij ADHD, maar wel relevant voor het onderliggende mechanisme, laat zien dat verbeteringen in emotieregulatie en executief functioneren een verklarende rol kunnen spelen in de effecten van de therapie. Het promotieonderzoek van Annemarie Madani-Abbing aan de Universiteit Leiden naar kunstzinnige therapie bij angstklachten bij vrouwen vond significant minder angstsymptomen en betere emotieregulatie in de therapiegroep vergeleken met een wachtlijst-controlegroep, en opperde dat verbeterde emotieregulatie en executief functioneren de onderliggende werkingsmechanismen zijn (Madani-Abbing, 2019; Universiteit Leiden, 2020). Omdat gebrekkige emotieregulatie en executieve disfunctie ook kernkenmerken van ADHD zijn, wordt dit mechanisme graag als verklaringsmodel geleend voor de toepassing bij ADHD, al is dat vooralsnog vooral een plausibele extrapolatie, geen direct bewezen keten.

Deze bevindingen bevestigen dat tekentherapie adhd niet los staat van neurobiologische mechanismen, maar er juist op aansluit.

In de praktijk is tekentherapie bij ADHD geen kwestie van “lekker vrij tekenen”, hoewel vrije expressie er zeker onderdeel van uitmaakt. In de praktijk wordt tekentherapie adhd vaak stapsgewijs opgebouwd, van vrije krabbels tot gerichte oefeningen. Vaktherapeuten werken met een opbouw van oefeningen die aansluiten bij specifieke ADHD-symptomen: impulscontrole, frustratietolerantie, planning en zelfbeeld. Tekentaal, een Nederlandse praktijk voor kinder- en jongerentekentherapie, beschrijft de werkwijze als een proces waarin therapeut en cliënt samen het gemaakte beeld onderzoeken: door het probleem zichtbaar en benoembaar te maken op papier ontstaat er afstand en objectiviteit, waarna via het gesprek over de tekening nieuwe oplossingsperspectieven kunnen ontstaan (Tekentaal, z.d.). Bij kinderen worden opdrachten aangepast aan de ontwikkelingsfase; de tekening zelf wordt daarbij ook als informatiebron gebruikt, in een traditie die teruggaat op onder meer de kunstopvattingen van Carl Jung, Rudolf Steiner en het werk van Gregg Furth over beeldende expressie bij ernstig zieke kinderen (Tekentaal, z.d.).

Concreet noemt Vaktherapie Nederland (z.d.) voor de ADHD-doelgroep het gebruik van gerichte spelvormen, muziek, beeldende opdrachten en rollenspel om vaardigheden te oefenen, vaak gestructureerd volgens een “stop-denk-doe”-methode om impulsief reageren te doorbreken: eerst een moment van pauze inbouwen (bijvoorbeeld door een teken- of kleuropdracht), dan nadenken over mogelijke reacties, en pas dan handelen. Deze opbouw maakt tekentherapie adhd toegankelijk voor kinderen die moeite hebben met stilzitten tijdens langere sessies. Sessies vinden doorgaans wekelijks plaats, individueel of in kleine groepen, met een opbouw die na verloop van tijd kan afbouwen in frequentie.

Een concreet en goed gedocumenteerd voorbeeld van zo’n gestructureerde opdracht is het inkleuren van mandala’s: een symmetrisch, begrensd patroon dat van nature een duidelijk begin- en eindpunt heeft, wat behulpzaam is voor kinderen die moeite hebben met taakvolharding. Ook in de forensische en volwassenenzorg is beeldende therapie bij AD(H)D inmiddels als interventie beschreven, onder meer in een productbeschrijving voor het verminderen van recidiverisico bij AD(H)D-problematiek in de forensische psychiatrie (Federatie Vaktherapeutische Beroepen, z.d.), en in de databank van vaktherapie is een op de praktijk gebaseerd artikel te vinden over een beeldend-therapeutische aanpak specifiek voor volwassenen met AD(H)D (Databank Vaktherapie, z.d.). Bij volwassenen ligt het accent doorgaans meer op zelfinzicht, planning en het doorbreken van patronen van uitstelgedrag, en minder op speelse gedragsoefeningen.

Belangrijk is dat tekentherapie in de Nederlandse GGZ en jeugdzorg vrijwel nooit als op zichzelf staande behandeling wordt ingezet, maar als aanvullende vaktherapeutische module binnen een breder multidisciplinair traject, naast, niet in plaats van, gedragsinterventies, ouderbegeleiding en waar geïndiceerd medicatie.

Sommige praktijken combineren tekentherapie adhd met kortdurende ademhalingsoefeningen om het effect op zelfregulatie te versterken.

Hier wordt het verhaal genuanceerder. Een gecontroleerd onderzoek naar mandala-kleuren en executieve functies bij kinderen met ADHD-symptomen (PMC) laat zien dat tekentherapie adhd-gerelateerde concentratieproblemen kan verminderen. Er bestaat een groeiende, maar nog altijd smalle en methodologisch kwetsbare onderzoeksbasis specifiek voor beeldende/tekentherapie bij ADHD.

Een van de best gedocumenteerde studies is een quasi-experimenteel onderzoek onder 120 kinderen van 6 tot 10 jaar met ADHD-symptomen, gepubliceerd in het tijdschrift Cureus. De interventiegroep (n=60) kreeg tien weken lang dagelijks een mandala-kleuroefening, terwijl een even grote controlegroep geen interventie kreeg. De resultaten toonden statistisch significante verbeteringen op tests voor aandacht (Color Trails Test), werkgeheugen (Digit Span) en cognitieve flexibiliteit (Animal Naming Test), met opvallend hoge t-waarden (bijvoorbeeld t=19,07 voor cognitieve flexibiliteit, p<0,001). Opmerkelijk genoeg werd echter géén significant effect gevonden op de vragenlijst voor emotionele en motivationele zelfregulatie (Singh & K., 2023). De onderzoekers noemen zelf als beperkingen: een kleine, niet-gerandomiseerde steekproef en het ontbreken van follow-upmetingen op langere termijn, waardoor onduidelijk blijft of de gevonden verbeteringen beklijven.

Ook recenter onderzoek naar een AI-ondersteund schilderprogramma voor kinderen met ADHD rapporteerde positieve effecten op aandachtsmaten in een gerandomiseerde opzet (Applied Neuropsychology: Child, 2024), en een studie in de Middle Eastern Journal of Disability Studies vond een gunstig effect van tekengerichte kunstzinnige therapie op impulsiviteit bij kinderen met ADHD (Middle Eastern Journal of Disability Studies, 2019). Deze en vergelijkbare studies, vaak uitgevoerd in Iran, China of andere niet-westerse contexten, met kleine steekproeven van enkele tientallen kinderen, wijzen consistent in een positieve richting, maar zijn zelden onafhankelijk gerepliceerd en maken doorgaans geen gebruik van actieve controlecondities (dat wil zeggen: een even intensieve, niet-specifieke aandachtsactiviteit ter vergelijking). Dat laatste is methodologisch belangrijk: het is heel goed mogelijk dat niet het tekenen an sich, maar simpelweg de aandacht van een volwassene, de gestructureerde tijd en de verwachting van verbetering (een placebo- of Hawthorne-effect) een deel van de gevonden verbeteringen verklaren.

Bredere, strengere evaluaties van kunstzinnige/beeldende therapie in het algemeen bevestigen dit voorbehoud. Toch blijft tekentherapie adhd voorlopig vooral een aanvullende, geen vervangende, behandeling. Een systematische review die in opdracht van het Britse National Collaborating Centre for Mental Health werd uitgevoerd naar de klinische effectiviteit van art therapy bij niet-psychotische psychische aandoeningen (depressie, angst, trauma, stemmingsklachten) vond weliswaar in tien van de vijftien geïncludeerde gerandomiseerde trials een significant positief effect, maar kwalificeerde het bewijs als over het geheel genomen laag van kwaliteit: kleine steekproeven (gemiddeld circa 52 deelnemers), gebrekkige randomisatie en blindering, hoge uitval (tot 53%) en onvoldoende rapportage van behandeltrouw (National Collaborating Centre for Mental Health, 2015). ADHD kwam in deze specifieke review niet als aparte diagnosecategorie voor, een aanwijzing dat het onderzoek naar beeldende therapie bij ADHD specifiek nog een relatief jong en onderontwikkeld deelgebied is binnen een toch al kwetsbare evidencebasis.

Die conclusie sluit aan bij wat de Nederlandse multidisciplinaire richtlijn ADHD bij kinderen en jeugdigen zegt over “overige interventies” naast medicatie en gedragstherapie, een categorie waaronder ondersteunende en creatieve benaderingen vallen. De richtlijnwerkgroep concludeert daar expliciet dat de bewijskracht “over het algemeen laag tot zeer laag” is, vaak gebaseerd op niet meer dan één studie per vergelijking, waardoor harde conclusies over effectiviteit niet te trekken zijn (Richtlijnendatabase, z.d.). Met andere woorden: de Nederlandse GGZ-richtlijn erkent tekentherapie en aanverwante vaktherapieën niet als bewezen effectieve standaardbehandeling voor de kernsymptomen van ADHD, ook al sluit dat niet uit dat individuele kinderen er baat bij kunnen hebben als aanvullende, ondersteunende interventie. Vaktherapeuten zelf zijn hier doorgaans genuanceerd over: de interventiebeschrijvingen die de FVB publiceert, presenteren tekentherapie nadrukkelijk als een methodisch onderbouwde, maar aanvullende interventie, gericht op onder meer zelfregulatie en frustratietolerantie, niet als vervanging van evidence-based hoofdbehandelingen zoals medicatie of oudertraining (Federatie Vaktherapeutische Beroepen, z.d.).

Kortom: het is aannemelijk dat tekenen en andere beeldende activiteiten iets doen bij kinderen en volwassenen met ADHD, de neurobiologische logica is redelijk sterk en losse studies laten positieve resultaten zien, maar het strikte, gerandomiseerde en placebo-gecontroleerde bewijs dat nodig is om te concluderen dat tekentherapie de kernsymptomen van ADHD (onoplettendheid, hyperactiviteit, impulsiviteit) structureel en blijvend vermindert, ontbreekt vooralsnog grotendeels.

Toekomstig onderzoek moet uitwijzen hoe breed tekentherapie adhd inzetbaar is bij verschillende leeftijdsgroepen en ernstniveaus.

In Nederland wordt tekentherapie meestal aangeboden onder de bredere noemer “beeldende therapie” of “kunstzinnige therapie”, een van de vaktherapeutische disciplines die vallen onder de Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB). Voor ouders die tekentherapie adhd overwegen, is het raadzaam eerst te overleggen met de behandelend arts of therapeut. Beeldend therapeuten zijn hbo- of universitair geschoold en kunnen zich laten registreren bij het Registerplein of aangesloten beroepsverenigingen, zoals de Nederlandse Vereniging voor Beeldende Therapie (NVBT) of, voor de meer antroposofisch geïnspireerde stroming, de Nederlandse Vereniging Vaktherapie, Antroposofisch Geïnspireerd (voorheen NVKT), die in 2023 formeel is geïntegreerd in de FVB (FVB, z.d.). Deze registratie is relevant voor cliënten: het betekent scholing, intervisie, een beroepscode en vaak (gedeeltelijke) vergoeding vanuit de aanvullende zorgverzekering, hoewel vaktherapie zelden onder de basisverzekering valt en dus meestal via de aanvullende polis, particulier of, bij kinderen, via de gemeentelijke jeugdhulp wordt gefinancierd.

Tekentherapie wordt in de praktijk aangeboden in gespecialiseerde particuliere praktijken (zoals Tekentaal en vergelijkbare praktijken door het land), binnen instellingen voor jeugd-GGZ en soms binnen scholen als onderdeel van een breder ondersteuningsaanbod. Voor wie is het geschikt? De praktijkbeschrijvingen en interventiebeschrijvingen wijzen vooral op kinderen en jongeren die moeite hebben met verbale reflectie, die weerstand voelen tegen “praattherapie”, of bij wie naast ADHD ook faalangst, een laag zelfbeeld of sociaal-emotionele problematiek speelt, vaak in combinatie met ADD, ASS of gedragsproblematiek (Tekentaal, z.d.). Voor volwassenen ligt de meerwaarde volgens de beschikbare praktijkliteratuur vooral in zelfinzicht en het doorbreken van vastgelopen patronen, eerder dan in directe symptoomreductie.

Belangrijk is dat geen enkele serieuze vaktherapeut of beroepsvereniging tekentherapie presenteert als alternatief voor medicatie of gedragstherapie bij ADHD, de richtlijnen (NHG, JGZ, multidisciplinaire GGZ-richtlijn) blijven daarin duidelijk: medicamenteuze behandeling en gedragsgerichte, oudergerichte interventies vormen de kern van de bewezen effectieve zorg. Tekentherapie positioneert zich in de praktijk als aanvullend: een manier om, naast de hoofdbehandeling, te werken aan zelfregulatie, frustratietolerantie en zelfbeeld, in een vorm die voor een deel van de kinderen en volwassenen met ADHD net dat toegankelijke, niet-verbale kanaal biedt dat reguliere gesprekstherapie soms mist. Voor ouders en behandelaren die deze route overwegen, is het advies dat in vrijwel alle bronnen terugkeert dan ook hetzelfde: kies een geregistreerd vaktherapeut, zie het als aanvulling op, niet vervanging van, de reguliere behandeling, en houd reële verwachtingen over wat het onderzoek op dit moment kan onderbouwen en wat nog grotendeels belofte is.

Bronnen

• ADHD in je Kracht. (z.d.). ADHD en dopamine: wat is bewezen? Geraadpleegd op https://www.adhdinjekracht.nl/adhd-prikkels-breinwerking/adhd-en-dopamine/
• Applied Neuropsychology: Child. (2024). Co-creation with AI: A painting therapy program aimed at ameliorating attention deficits in children with ADHD. https://doi.org/10.1080/21622965.2024.2442100
• CHADD. (z.d.). Build social and emotional regulation skills through art. ADHD Weekly. https://chadd.org/adhd-weekly/build-social-and-emotional-regulation-skills-through-art/
• Databank Vaktherapie. (z.d.). Behandeling van volwassenen met AD(H)D. Een nieuwe, succesvolle behandeling met beeldende therapie. https://www.databankvaktherapie.nl/bekijk/109679/
• Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB) / Vaktherapie Nederland. (z.d.). Nieuwe interventiebeschrijving | Beeldende therapie AG voor het kind met ADHD. https://fvb.vaktherapie.nl/nieuws/nieuwe-interventiebeschrijving-voor-kind-met-adhd-gecombineerd-type
• Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB). (z.d.). Integratie Nederlandse Vereniging voor Kunstzinnige Therapie (NVKT) in FVB. https://fvb.vaktherapie.nl/nieuws/integratie-nederlandse-vereniging-voor-kunstzinnige-therapie-nvkt-in-fvb
• Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB). (z.d.). Nieuwe productbeschrijving: beeldende therapie om recidive-risico te verminderen bij AD(H)D-problematiek van LVB-patiënten in forensische psychiatrie. https://fvb.vaktherapie.nl/nieuws/nieuwe-productbeschrijving-beeldende-therapie-om-recidive-risico-te-verminderen-bij-ad-h-d-problematiek-van-lvb-pati%C3%ABnten-in-forensische-psychiatrie
• Madani-Abbing, A. (2019). Art therapy for anxiety: Effectiveness, mechanisms of change and preliminary evidence for state regulation [Proefschrift, Universiteit Leiden].
• Middle Eastern Journal of Disability Studies. (2019). The effectiveness of art therapy with drawing approach on impulsiveness of children infected by ADHD. https://jdisabilstud.org/browse.php?a_id=588&slc_lang=en
• National Collaborating Centre for Mental Health (NICE). (2015). Clinical effectiveness of art therapy: quantitative systematic review. In: Systematic review and economic modelling of the clinical effectiveness and cost-effectiveness of art therapy among people with non-psychotic mental health disorders. NCBI Bookshelf (NBK279641). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279641/
• Richtlijnendatabase. (z.d.). Overige interventies bij ADHD bij kinderen. Multidisciplinaire richtlijn ADHD bij kinderen en jeugdigen. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_kinderen/niet-medicamenteuze_behandeling_adhd_bij_kind/overige_interventies_bij_adhd_bij_kinderen.html
• Singh, S. C., & K., J. (2023). Efficacy of mandala coloring intervention on executive functioning and emotional & motivational self-regulation among children with symptoms of attention deficit hyperactivity disorder. Cureus, 15(10). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10640382/
• Tekentaal. (z.d.). Wat is (kinder)tekentherapie, therapie beeldend. https://tekentaal.nl/tekentherapie/wat-is-tekentherapie/
• Universiteit Leiden. (2020). Kunstzinnige therapie effectief bij behandeling angstklachten bij vrouwen. https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2020/01/kunstzinnige-therapie-effectief-bij-behandeling-angstklachten-vrouwen
• Vaktherapie Nederland. (z.d.). ADHD. https://www.vaktherapie.nl/adhd
• Wij-leren.nl. (z.d.). Hyperfocus en executieve functies: exploratie en impact in de context van ADHD. https://wij-leren.nl/hyperfocus-vastgehouden-aandacht-executieve-functie-adhd-flow.php

Meer weten over tekentherapie adhd en verwante creatieve behandelvormen? Bekijk de thema-pagina tekentherapie voor meer achtergrondartikelen.