Door: Wim Janssen
Als mens hebben we te maken met een ‘onbewust’ deel in onszelf. Dit deel is erop gericht ons te beschermen en er uiteindelijk voor te zorgen, dat we een in-dividu (ongedeeld) worden. Dit zogenaamde ‘Onbewuste’ drukt zich uit via beelden zoals dromen, tekeningen, visualisaties en fantasieën. Bij al deze beelden nemen dromen een bijzondere plek in, omdat ze zo van belang zijn voor ons geestelijk (en lichamelijk) welzijn en spontaan optreden. De moeite waard dus om dromen nader te bestuderen.
Elk mens droomt
Als u slaapt, zult u op enig moment (tijdens de REM-slaap) dromen. Sommige dromen blijven u bij; de meeste dromen zullen niet tot uw bewustzijn doordringen. Sommige mensen onthouden hun dromen; anderen herinneren zich geen enkele droom. Toch zijn dromen erg belangrijk voor ieders gezondheid; dromen hebben namelijk een ‘hersteltaak’ tijdens onze slaap. Dromen en slaap hebben met elkaar te maken. Allerlei onderzoeken hebben de fysiologische of chemische processen van slaap en droom als onderwerp. Dromen staan echter ook bekend als de ‘boodschappers’ van innerlijke, onbewuste processen en onze beleving. S. Freud (1856-1939) beschouwde dromen als de ‘VIA REGIA’, ‘de Koninklijke weg tot het Onbewuste’, en daarmee als een belangrijk hulpmiddel voor de psychoanalytische behandeling. Ook C.G. Jung (1875-1961) heeft het belang van dromen en de droomanalyse uitgewerkt in zijn geschriften.
Dromen helpen bij verwerken van gebeurtenissen
Dromen bestaan voor een groot deel uit de zogenaamde ‘dagresten’. In die hoedanigheid zijn dromen een manier om de dag op een ongecensureerde manier opnieuw te beleven. Ongecensureerd, omdat we overdag onze waarden en normen gebruiken om ons gedrag te controleren en waar nodig bij te sturen. Tijdens onze dromen is deze inwendige censor uitgeschakeld. We kunnen niet alleen dingen doen die in de realiteit onmogelijk zijn, zoals vliegen of onderwater ademhalen, maar we kunnen in onze dromen ook anders reageren dan normaal. Misschien reageren we zelfs op een manier die we wel zouden willen, maar in het ‘echt’ (nog) niet durven. Dromen helpen om gebeurtenissen te verwerken en alternatieven voor ons gedrag te ontdekken en zelfs al uit te proberen.
Jung en Freud verschillen in hun visie
Freud vond dat dromen vooral handelden over verdrongen kwesties en dan ook nog voor een groot deel over verdrongen seksuele problemen. Dromen zijn volgens hem onduidelijk om de ware betekenis te verbergen; die zou anders te confronterend kunnen zijn. Jung echter zag dromen als de best mogelijke manier van het Onbewuste om haar (helende) boodschappen aan het licht te brengen. Het onbewuste heeft namelijk geen woorden en moet zich wel van (droom)beelden bedienen. Bovendien ontbreekt de normale censuur tijdens onze slaap en worden boodschappen ook daadwerkelijk overgebracht zoals bedoeld. Dat neemt niet weg, dat dromen voor de ‘ontvanger’ volstrekt onbegrijpelijk kunnen zijn.
Dromen zijn te verklaren
Velen zullen het verhaal uit de Bijbel kennen waarin Jozef zijn dromen aan de farao uitlegt. Hij vertelt hem precies wat de dromen betekenen. In sommige culturen kennen we de sjamaan of de medicijnman die dromen verklaart en uitlegt. Ongetwijfeld kent u ook boeken waarin de betekenis van veel droombeelden en -symbolen worden uitgelegd. Blijkbaar vinden we al heel lang dromen de moeite waard en zoeken we naar manieren om hun betekenis te doorgronden. Dromen kennen we soms zelfs een voorspellende waarde toe en soms zijn ze inderdaad voorspellend.
Dromen vertellen een boeiend verhaal over ons (onbewuste) leven
Veel dromen vergeten we vrijwel meteen. Vooral als ze duidelijk gekoppeld zijn aan de gebeurtenissen van de dag ervoor en we hun betekenis meteen (h-)erkennen en als onbelangrijk afdoen. Er zijn echter ook dromen die onze aandacht trekken en als het ware een (gevoelsmatige) lading hebben. Soms herhalen deze dromen zich of zien we dezelfde droomsymbolen terug in een reeks van dromen. Op die momenten lijkt het of het Onbewuste daadwerkelijk een boodschap wil overbrengen. Zelden zijn dromen echter zo helder en duidelijk, dat de betekenis onmiskenbaar is. Zelfs een droomencyclopedie biedt dan onvoldoende houvast. De nieuwsgierigheid naar de betekenis blijft, maar vraagt om een andere benadering.
Dromen kennen een zekere logica
Bijna elke droom heeft een opbouw die doet denken aan een theaterstuk of film: de introductie, het middendeel met de climax en de afsluiting. Dromen spelen zich af in ‘echte tijd’. Dat wat plaatsvindt, duurt in de droom net zo lang als in de realiteit; al zijn snelle scènewisselingen en verplaatsingen beslist geen uitzondering. Bovendien zijn gevoelens net zo voelbaar als in het ‘echte’ leven bijvoorbeeld: angst, woede, verdriet. Soms is het lichaam van de dromer betrokken bij de droom en reageert alsof de gebeurtenis op dat moment echt plaatsvindt. Voor het Onbewuste maakt het geen verschil of een gebeurtenis in de realiteit plaatsvindt in onze gedachten of in een droom.
Dromen moet je opschrijven om te onthouden
De beste manier om dromen te noteren is: in de Ik-vorm en in de tegenwoordige tijd. Daarmee leg je de actie vast alsof die op dat moment plaatsvindt. Voor sommige mensen is een dromendagboek een prettig hulpmiddel. U noteert daarin alle (belangrijke) dromen die u hebt. Dit moet wel meteen nadat u wakker wordt, anders kunt u zelfs een indrukwekkende droom ’s ochtends geheel of gedeeltelijk ‘kwijt’ zijn en juist de details zijn vaak belangrijk. Ook het gevoel dat de droom bij u opriep, noteert u, want dat gevoel vertelt u misschien nog meer over de betekenis van uw droom. Een dromendagboek helpt u de patronen te ontdekken in uw dromen en daarmee mogelijk in uw eigen leven. Natuurlijk kan het ook helpen om een droom aan een goede vriend(in) te vertellen; dat wat voor u een ‘verborgen boodschap’ is, kan voor de ander ‘glashelder’ zijn.
U kunt uw dromen leren begrijpen
De dromen die vanwege hun (gevoelsmatige) lading indruk maken, proberen waarschijnlijk iets belangrijks duidelijk te maken. De boodschap is daarbij ‘verpakt in beelden’. Elk symbool van uw droom: persoon, dier of ander belangrijk element heeft uiteindelijk met uzelf te maken en symboliseert (delen van) uw probleem of uzelf.
Wat houdt u in uw dagelijks leven bezig? Met welke problemen of situaties heeft u te maken? Wat valt u zwaar of waar heeft u twijfels bij? Vanuit dit perspectief bekeken vallen de droomsymbolen misschien wel samen met úw probleem. Uw Onbewuste wil u helpen. Zo kunt u in een droom tegelijk ‘dader’ en ‘slachtoffer’ zijn. Conflicterende rollen laten u uw eigen situatie vanuit meerdere gezichtspunten bekijken. U hebt het gevoel klem te zitten in een situatie en geen alternatief te hebben. Uw droom laat u bijvoorbeeld een ‘gesloten deur’ zien en maakt uw gevoel van machteloosheid daarbij tastbaar. Vervolgens ziet u misschien, dat u voor een raam staat, dat open kan. U kunt naar buiten kijken en daarmee een ander idee van ‘buiten c.q. dat wat achter de deur zit’, krijgen. Het raam kan open en vervolgens ziet u uzelf via het raam naar buiten klimmen. Uw droom ‘daagt u als het ware uit’ om op een andere – open – manier naar uw probleem te kijken.
Droomanalyse: een vak apart?
De therapeutische waarde van dromen is vanuit de (Jungiaans) analytische psychologie gezien groot. Daarom zoekt een Jungiaans therapeut samen met de cliënt naar de onderliggende betekenis. Soms is het af te raden om zelf de eigen dromen te onderzoeken. Sommige dromen roepen namelijk (te) veel angst op, vooral als deze teruggrijpen op traumatische ervaringen. Een Jungiaans therapeut is ook hiervoor toegerust en beschikt over allerlei methodieken. Een selectie: vrije associatie van de cliënt op de droomsymbolen; amplificatie: deze methode gaat uit van universeel menselijke verklaringen voor symbolen en voegt deze betekenis toe aan bijvoorbeeld de eerder genoemde associaties; visualisatie: de droom kan – verder – ‘gedroomd worden’. De (oorspronkelijke) inhoud blijft ongewijzigd; anders mist u wellicht de essentie van de boodschap.
Meer weten over dromen? Ball, P., (2008) Dromenencyclopedie. Amsterdam: De boekerij bv; Jung C.G., (1995) Droom en individuatie. Verzameld werk deel 5. Rotterdam: Lemniscaat; Vedfelt O., (1997) De droom. Rotterdam: Lemniscaat
Wim Janssen is werkzaam als Jungiaans analytisch therapeut, coach en trainer in zijn praktijk Ont-moet. Tijdens de PSC-dagen verzorgt hij op vrijdag en zaterdag een workshop.
Wat dromen ons kunnen leren
Dromen bieden een venster op ons onbewuste. Door aandacht te besteden aan je dromen, kun je meer inzicht krijgen in gevoelens en gedachten die overdag verborgen blijven. Meer achtergrond over dromen is te vinden op Wikipedia over dromen. Benieuwd naar meer verhalen uit dit magazine? Bekijk dan het PSC Magazine 2015 overzicht.
