Door: Gineke Klinkhamer
Het onderwerp van dit artikel is geloof versus therapie. Het gaat dan met name om het christelijk geloof. Een prachtig onderwerp dat mijzelf lange tijd heeft beziggehouden. En nog bezighoudt. Hoewel ik daar een bepaald evenwicht in gevonden heb. Want zijn geloof en therapie tegenstellingen? Kunnen ze samengaan of zijn het aparte terreinen? Aparte werelden eigenlijk: die van pastorale zorg is één wereld en die van therapie is weer een andere. En zouden we ze niet juist apart moeten houden? Of is er een overlap? Wat is geloof eigenlijk en hebben we ook niet een mate van geloof (vertrouwen) nodig om in therapie te kunnen gaan? In dit artikel wil ik de antwoorden beschrijven, die ik gevonden heb en wil daarmee de tegenstelling geloof versus therapie in een nieuw licht plaatsen. Daarbij uitgaande van het mensbeeld, dat de mens geest, ziel en lichaam is, een eenheid dus.
In het therapeutisch proces zijn er drie vragen heel belangrijk. Vragen die met verleden, heden en toekomst te maken hebben. Waar kom je vandaan? Waar sta je nu? Waar wil je naar toe? Oftewel: wat is de ongewenste situatie, wat de gewenste situatie en wat is het probleem dat maakt dat je niet bent waar je wilt zijn? Met probleem bedoel ik de kloof tussen de gewenste en ongewenste situatie die ertoe kan leiden dat de mens lijdt.
Waar kom je vandaan?
Het is belangrijk dat de samenhang tussen verleden, heden en toekomst weer zichtbaar wordt; dat de mens zijn verhaal terugkrijgt. Dat hij kan zeggen: dit is mijn geschiedenis. Geen losse fragmenten maar een coherent verhaal. Dit is therapeutisch gezien erg belangrijk. Verrassend genoeg is dat vanuit de joods-christelijke cultuur ook van groot belang. De rabbijnen zeggen, dat we van verhalen leven en dat verhalen ons wortels geven.
We raken hiermee een probleem van de mens van vandaag: hij heeft vaak geen verhaal meer. Hij heeft losse fragmenten, zonder verbanden en zonder samenhang. We kijken vaak niet verder meer dan vandaag. Het verleden is te moeilijk en de toekomst te onzeker. Waar gaat mijn leven eigenlijk heen? Wat is de zin van dit alles? “Geen idee, eerst vandaag maar overleven”, zei een cliënt onlangs tegen mij.
We hebben in dat verband de mooie uitdrukking: op verhaal komen. Daar zit een stuk genezing in. Je verhaal vertellen tegen iemand die werkelijk aandachtig luistert en betrokken is, kan zo helend zijn. Dit alles maakt zeker deel uit van het therapeutische proces.
God is ook een God die verhalen vertelt, maar Hij is ook een inzamelaar van verhalen. Dat betekent dat Hij belangstelling heeft voor het persoonlijk verhaal van de mens. Losse woorden worden weer een zin en losse zinnen krijgen weer een zinvol verband. Hij zet je ook ergens in het grote verhaal van de mensheid, met je eigen specifieke rol daarin en dat kan het leven weer zin geven.
Zingeving ontstaat als we ons kunnen verbinden met iets wat groter is dan wijzelf. Dat kan van alles zijn en heeft alles te doen met je inzetten voor dat waar je in gelooft. Geloof betekent dus je ergens mee verbinden. Dat is wezenlijk voor de mens. De vraag is: waar vind je je geloof. Dat kan de politieke partij zijn, de voetbalclub waar je fan van bent, Green Peace of het Wereld Natuur Fonds. In ieder geval datgene waar je gepassioneerd van wordt en waarvoor je je inzet. Voor de christen is dat God en de woorden die Hij spreekt.
Het verhaal van het verleden is ook belangrijk, want de mens die geen geloof/vertrouwen meer heeft, is dat ergens onderweg kwijtgeraakt in de ervaringen van zijn levensgeschiedenis. De mens zonder vertrouwen in zichzelf, de ander en het grotere, ervaart vaak zinloosheid en verliest de zin in het leven. Pas als je weet waar je je vertrouwen verloren hebt, kun je het weer opzoeken en heroveren.
Waar wil je heen?
Wat is de gewenste situatie? Waar droom je van? Het valt me vaak op, dat, wanneer je aan cliënten deze vraag stelt, ze als het ware even opleven. Alsof ze, ontdaan van alle lasten, naar een heerlijk vergezicht kijken. Vervolgens zie je ze weer in elkaar zakken doordat ze zich realiseren dat ze dat niet bereikt hebben en misschien wel nooit zullen bereiken.
Wat is het einddoel van het therapeutische proces? En wat zegt het geloof daarover? Zijn therapie en geloof hier eensgezind in of staan ze hier wezenlijk verschillend in? Natuurlijk heeft elke cliënt zijn persoonlijke doelen. In het algemeen kunnen we zeggen dat het doel van therapie is dat de mens weer thuis komt bij zichzelf. Dat hij weer zeggenschap krijgt om zijn eigen leven vorm te geven. In die zin dat de mens weet wat zijn behoeften, verlangens en wensen zijn. Dat hij weet hoe hij die vorm kan geven, in de context waarin hij leeft. Dat hij kan kiezen in vrijheid.
Zou het geloof dit punt anders benaderen? Integendeel. “The Glory of God is a man fully alive”, zei Ireneus van Lyon. Ten volle leven, dat is dus je bestemming. Vrij zijn. Niet ingeperkt door angsten, overlevingsmechanismen, opgelegde geboden en verboden. Zodat het leven vrijuit stromen kan. Opmerkelijk is dat het begrip zonde letterlijk betekent je bestemming missen.
Om te weten wat je verlangt, is het belangrijk dat je in contact bent met je eigen hart. Door angsten en overlevingssystemen raken we het contact met ons eigen hart steeds meer kwijt. Dat noemt de Bijbel ballingschap: op vreemde grond zijn, niet meer thuis zijn. Het woord ellende heeft ook die oorsprong. Letterlijk betekent het: uit het land. Niet meer jezelf durven zijn. Je zou immers opnieuw afgewezen kunnen worden. Het is dus verrassend dat we in het geloof opgeroepen worden de weg naar de thuiskomst af te leggen vanuit onze ballingschap. Het geloof versterkt dus het therapeutische doel door dezelfde roep te hebben.
Geloof versus therapie: naar elkaar toe groeien
Geloof versus therapie hoeft geen tegenstelling te zijn. Steeds meer hulpverleners zien geloof versus therapie als complementair in plaats van conflicterend. Lees meer PSC Magazine 2015 artikelen over dit thema, en verdiep je in de achtergrond via Wikipedia over pastorale counseling.
Waar sta je nu?
Deze vraag gaat over het probleem. Hoe komt het dat je niet bent waar je wilt zijn? Wat houdt je tegen om te zijn wie je van oorsprong bent? Daar zoemen we in therapie op in. We kijken naar alle angsten die de mens inperken, en de slavernij waarin we gevangen zitten.
Het benaderen van de mens als één geheel van geest, ziel en lichaam geeft ongekende mogelijkheden voor de reis naar huis. Er vindt een diepe verandering plaats door inzicht en het ontdekken van mogelijkheden om anders te handelen dan je gewend bent. Dat je weet wat je doet en waarom je het doet. Pas als je je daarvan bewust bent, kun je kiezen het anders te doen. Het beeld van jezelf, van de ander en van God verandert daardoor.
Veel mensen hebben een beeld van zichzelf en de ander, dat niet klopt met de werkelijkheid of waarheid. Zo blijkt ook het beeld van God vaak besmet te zijn met ideeën die niet overeenstemmen met het Godsbeeld dat de Bijbel schetst. Verkeerde beelden houden ons gevangen; ook verkeerde godsbeelden kunnen ons gevangen houden.
Langzaam ontdoet de mens zich van dit web dat hem verstrikt. Hij is op weg naar vrij zijn en leven zoals hij zich dat voor zich ziet in zijn gewenste situatie. Dwars door de moedeloosheid en wanhoop heen biedt de therapeut hoop en vergezichten, maakt verlangen naar een andere bestaanswijze wakker.
Weer in contact zijn met je wezenlijke zelf in plaats van te leven vanuit je maskers, zegt ook de Bijbel. “Bewaar je hart boven alle dingen, want daaruit ontspringt het leven,” zegt Spreuken 4:23. Het blijft verrassend en fascinerend om te zien hoe mensen kunnen veranderen van overleven naar leven. Hoe ze gaan van slavernij naar vrijheid. Die vrijheid is belangrijk, omdat je dan werkelijk kunt kiezen waarvoor je je leven wilt inzetten. Dat heeft dan weer alles met zingeving te maken. Dat geeft uiteindelijk diepe voldoening.
We zien dat het geloof dezelfde insteek heeft. In tegenstelling tot wat vaak gezegd wordt, dat het christelijk geloof allerlei restricties oplegt en ons geen keuze laat dan alleen absolute gehoorzaamheid, zien we vanuit de Bijbel toch een ander Godsbeeld naar voren komen. Een God die de mens een vrije keuze biedt. Die ons niet wil strikken in allerlei voorschriften en regels, maar die ons de vrijheid biedt om te worden wie we van oorsprong zijn. Vrijheid op zich is inhoudloos, maar we kunnen onze vrijheid gebruiken om te kunnen kiezen waar we ons leven voor willen inzetten.
Heeft geloof meerwaarde voor het therapeutische proces?
Ik geloof dat dat zeker het geval is. Het proces of de weg is in wezen hetzelfde. Het geloof in een God die liefde is en lief heeft, kan zeer versterkend zijn in het proces. Het is geen mentaal puzzelspelletje. God is een persoon die werkelijk de mens kan aanraken met zijn liefde. De therapeut kan daarin een ambassadeur zijn, die Liefde handen en voeten geeft naar de cliënt toe. Die liefde is een kracht om het therapeutische proces door te gaan. Tenslotte is liefde de tegenpool van angst en de meest bevrijdende kracht ter wereld.
